Zapominanie nie zawsze oznacza demencję

Lęk przed demencją może pojawić się wraz z pojawieniem się pierwszych problemów z pamięcią. Zapomniane imię, klucze pozostawione w nieoczekiwanym miejscu czy wejście do pokoju bez pamiętania, po co właściwie tam przyszliśmy, łatwo uznać za sygnał rozpoczynającej się choroby. Tymczasem pojedyncze sytuacje tego rodzaju są częścią normalnego funkcjonowania pamięci i nie muszą oznaczać choroby neurodegeneracyjnej.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego zapominanie kluczy lub imion nie od razu musi oznaczać demencji.

• Jak odróżnić typowe zmiany pamięci związane z wiekiem od problemów, które wymagają większej uwagi.

• Dlaczego uczenie się nowych rzeczy może być korzystne dla mózgu.

• Jak aktywność fizyczna, kontakty społeczne i kontrolowanie chorób przewlekłych wiążą się ze zdrowiem poznawczym.

• Dlaczego nowe doświadczenia mogą być wartościowym wyzwaniem dla mózgu.

• Jakie codzienne nawyki warto wprowadzić, aby wspierać sprawność poznawczą.

Pamięć nie działa jak komputer, który bezbłędnie zapisuje każdą informację. Aby nowe zdarzenie zostało utrwalone, konieczne jest między innymi odpowiednie skupienie uwagi. Przykładowo, jeżeli podczas odkładania telefonu myślimy o czymś innym, rozmawiamy, przeglądamy wiadomości albo wykonujemy kilka czynności jednocześnie, informacja o miejscu, w którym go zostawiliśmy, może w ogóle nie zostać prawidłowo zapisana.

Podobnie może być z samochodem pozostawionym na parkingu. Jeżeli podczas parkowania byliśmy pochłonięci rozmową lub planowaliśmy zakupy, późniejsze odtworzenie dokładnego miejsca może okazać się trudne. Nie musi to oznaczać utraty wcześniej zapisanej pamięci - problem może pojawić się już na etapie jej tworzenia.

Kiedy zapominanie jest częścią starzenia?

Wraz z wiekiem zmienia się sposób funkcjonowania pamięci i innych procesów poznawczych. Jedną z typowych zmian jest wolniejsze przetwarzanie informacji. Potrzebujemy czasem więcej czasu, aby przypomnieć sobie imię znajomej osoby, właściwe słowo czy konkretną informację.

Samo wolniejsze przypominanie sobie nie musi być od razu powodem do niepokoju, szczególnie jeżeli ostatecznie jesteśmy w stanie odnaleźć potrzebną informację i nadal prawidłowo funkcjonujemy w codziennym życiu.

Inaczej wygląda natomiast sytuacja, gdy problemy poznawcze zaczynają wyraźnie zaburzać codzienne funkcjonowanie. Niepokój powinny wzbudzać między innymi trudności z wykonywaniem wcześniej dobrze znanych czynności, powtarzające się problemy z orientacją w znanych miejscach, wyraźne trudności w komunikowaniu się czy stopniowa utrata samodzielności.

Istotne jest więc nie tylko samo występowanie zapominania, lecz jego charakter, nasilenie, częstość oraz wpływ na codzienne życie.

Mózg również potrzebuje aktywności

Dbanie o sprawność poznawczą nie polega wyłącznie na ciągłym rozwiązywaniu krzyżówek, sudoku czy korzystaniu z aplikacji określanych jako „trening mózgu”. Tego rodzaju zadania mogą ćwiczyć konkretne umiejętności, ale nie oznacza to automatycznie, że poprawią pamięć we wszystkich sytuacjach życia codziennego.

Znacznie szersze znaczenie ma utrzymywanie mózgu w stanie aktywności. Szczególnie wartościowe może być uczenie się rzeczy, których wcześniej nie potrafiliśmy robić. Nauka języka, gotowania, gry na instrumencie, obsługi nowego programu czy rozwijanie zupełnie nowego hobby wymaga angażowania różnych procesów poznawczych.

Mózg zachowuje zdolność do zmiany i tworzenia nowych połączeń przez całe życie. Zjawisko to określa się mianem neuroplastyczności. Nie oznacza ono, że można całkowicie zatrzymać proces starzenia się mózgu, ale wskazuje, że aktywność intelektualna pozostaje ważnym elementem dbania o jego funkcjonowanie.

Nie wyręczaj mózgu we wszystkim

Codzienne życie daje wiele okazji do ćwiczenia samodzielnego myślenia. Zamiast automatycznie korzystać z kalkulatora, można czasami spróbować obliczyć wynik w pamięci. Planując trasę, można zastanowić się nad drogą samodzielnie, zanim uruchomimy nawigację. Jeżeli trzeba rozwiązać prosty problem techniczny, warto najpierw spróbować znaleźć rozwiązanie samodzielnie.

Podobną rolę może odgrywać powtarzanie nowych informacji. Jeżeli chcemy coś zapamiętać, samo jednokrotne przeczytanie często nie wystarcza. Powracanie do informacji, wykorzystywanie jej w praktyce i tworzenie nowych skojarzeń sprzyjają jej utrwalaniu.

Nie chodzi przy tym o zamianę codziennego życia w nieustanny trening pamięci. Ważniejsze jest pozostawanie aktywnym poznawczo i niewyręczanie się technologią za każdym razem, gdy można samodzielnie coś obliczyć, zapamiętać, zaplanować lub rozwiązać.

Nowość jest dobrym wyzwaniem dla mózgu

Rutyna pozwala wykonywać wiele czynności niemal automatycznie. Z jednej strony jest to bardzo wygodne, z drugiej natomiast oznacza mniejsze zaangażowanie części procesów poznawczych.

Dlatego warto od czasu do czasu wprowadzać do codzienności coś nowego. Może to być przygotowanie nieznanej potrawy, poznanie nowej kuchni, rozpoczęcie nauki języka, zmiana trasy spaceru czy odwiedzenie miejsca, w którym wcześniej nie byliśmy.

Nowe doświadczenia wymagają uwagi, zapamiętywania, planowania i podejmowania decyzji. Dzięki temu angażują wiele funkcji poznawczych jednocześnie.

O mózg trzeba dbać także poprzez ciało

Sprawność poznawcza nie zależy wyłącznie od tego, ile czasu poświęcamy na ćwiczenia umysłowe. Mózg jest częścią organizmu, dlatego znaczenie mają również czynniki wpływające na ogólny stan zdrowia.

W długoterminowym dbaniu o funkcje poznawcze znaczenie mają między innymi:

• regularna aktywność fizyczna,

• utrzymywanie prawidłowego ciśnienia tętniczego,

• ograniczanie ryzyka cukrzycy i jej właściwe leczenie,

• niepalenie tytoniu,

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,

• dbanie o słuch,

• ograniczanie spożycia alkoholu,

• zapobieganie urazom głowy,

• utrzymywanie kontaktów społecznych,

• odpowiednia higiena snu,

• ograniczanie przewlekłego stresu,

• ograniczanie ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza,

• stosowanie prawidłowo zbilansowanej diety.

Ważne jest również reagowanie na problemy zdrowotne, które mogą wpływać na funkcjonowanie poznawcze. Dotyczy to między innymi zaburzeń nastroju, chorób układu sercowo-naczyniowego, zaburzeń metabolicznych czy problemów ze słuchem.

Nie tylko ćwiczenia umysłowe

Dbanie o zdrowie mózgu nie powinno być sprowadzane wyłącznie do rozwiązywania krzyżówek czy zapamiętywania kolejnych list słów. Znacznie bardziej kompleksowe podejście obejmuje jednocześnie aktywność fizyczną, intelektualną i społeczną. Kontakt z innymi ludźmi również wymaga aktywności poznawczej. Rozmowa, wspólne planowanie, rozwiązywanie problemów czy uczestniczenie w życiu rodzinnym i społecznym angażują uwagę, pamięć, język oraz zdolność rozumienia emocji i intencji innych osób.

Dlatego aktywność społeczna może być naturalnym elementem codziennego dbania o sprawność poznawczą.

Pozytywne nastawienie ma znaczenie, ale nie zastępuje profilaktyki

Sposób, w jaki człowiek postrzega własne starzenie się, może wpływać na jego zachowania i codzienne funkcjonowanie. Osoba, która uważa, że wraz z wiekiem nie warto już uczyć się nowych rzeczy ani podejmować aktywności, może łatwiej wycofywać się z życia społecznego i intelektualnego.

Pozytywne podejście do starzenia nie oznacza jednak ignorowania problemów zdrowotnych ani przekonania, że samo nastawienie psychiczne ochroni przed demencją. Znacznie korzystniejsze jest traktowanie starzenia jako procesu, w którym nadal można się uczyć, być aktywnym, utrzymywać relacje i dbać o zdrowie.

Warto również pamiętać, że życie pozbawione jakiegokolwiek stresu czy trudnych emocji nie jest realistycznym celem. Znacznie ważniejsze jest znalezienie aktywności, które dają poczucie sensu, sprawczości i kontaktu z innymi ludźmi.

Zapominanie nie musi być powodem do paniki – podsumowanie

Pojedyncze problemy z pamięcią są częścią codziennego życia i mogą występować również u osób zdrowych. Zapomnienie imienia, odłożenie przedmiotu w nietypowe miejsce czy chwilowa trudność z przypomnieniem sobie słowa nie oznaczają automatycznie rozwoju demencji.

Warto natomiast zwracać uwagę na trwałe i postępujące zmiany, szczególnie jeśli zaczynają utrudniać wykonywanie codziennych czynności lub prowadzą do utraty samodzielności.

Najlepszą strategią nie jest więc nieustanne sprawdzanie własnej pamięci i doszukiwanie się objawów choroby. Znacznie więcej można zrobić, pozostając aktywnym fizycznie, intelektualnie i społecznie, ucząc się nowych rzeczy, dbając o choroby przewlekłe, prawidłowo się odżywiając i dając mózgowi możliwość odpoczynku.

Pamięć nie musi działać perfekcyjnie, aby mózg funkcjonował prawidłowo. Ważniejsze jest to, czy mimo upływu lat pozostajemy samodzielni, aktywni i zdolni do uczenia się oraz przystosowywania do nowych sytuacji.

Filip Siódmiak

Źródło:

• Livingston G, Sommerlad A, Orgeta V et al. Dementia prevention, intervention, and care, The Lancet, 2017; 390, 2673-2734.

FAQ

• Czy zapominanie imion jest objawem demencji? Nie musi nim być. Sporadyczne trudności z przypomnieniem sobie imienia, słowa czy miejsca, w którym zostawiliśmy przedmiot, mogą występować również u osób zdrowych. Znaczenie ma przede wszystkim nasilenie problemu i jego wpływ na codzienne funkcjonowanie.

• Dlaczego czasami nie pamiętamy, gdzie położyliśmy telefon lub klucze? Często problem pojawia się już na etapie zapamiętywania. Jeżeli podczas odkładania przedmiotu jesteśmy rozproszeni lub wykonujemy kilka czynności jednocześnie, informacja o jego położeniu może zostać słabo utrwalona.

• Czy wolniejsze przypominanie sobie słów jest normalne wraz z wiekiem? Tak. Wraz z wiekiem może zmniejszać się szybkość przetwarzania informacji, przez co przypomnienie sobie konkretnego słowa lub nazwiska może zajmować więcej czasu. Sam fakt wolniejszego przypominania nie oznacza demencji.

• Czy rozwiązywanie krzyżówek chroni przed demencją? Krzyżówki i podobne zadania angażują określone funkcje poznawcze, ale nie należy traktować ich jako jedynej metody dbania o mózg. Znaczenie ma szerzej rozumiana aktywność fizyczna, intelektualna i społeczna oraz troska o zdrowie całego organizmu.

• Czy warto uczyć się nowych rzeczy po 60. lub 70. roku życia? Tak. Wiek nie oznacza utraty zdolności do uczenia się. Nowe umiejętności wymagają zaangażowania uwagi, pamięci i innych procesów poznawczych, a nauka może być wartościową formą aktywności umysłowej.

• Kiedy problemy z pamięcią powinny skłonić do konsultacji? Warto zwrócić na nie szczególną uwagę, gdy stają się częste, nasilają się i zaczynają utrudniać codzienne funkcjonowanie. Szczególnie istotna jest utrata samodzielności lub problemy z wykonywaniem czynności, które wcześniej nie sprawiały trudności.

• Czy pozytywne nastawienie może zapobiec demencji? Nie można traktować pozytywnego nastawienia jako gwarancji ochrony przed demencją. Może ono jednak sprzyjać aktywnemu podejściu do życia, utrzymywaniu relacji i podejmowaniu zachowań korzystnych dla zdrowia.

»» O zdrowiu i aktywności czytaj więcej tutaj:

Wcale nie musisz biegać, wystarczy spacer

Deficyt natury, czyli brak aktywności staje się groźny

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje