Nabici w „Czyste Powietrze”! Sądy zalane pozwami

Program „Czyste Powietrze” miał wspierać właścicieli domów w modernizacji ogrzewania i poprawie efektywności energetycznej domów, ale wokół jego rozliczania narastają kolejne spory. Część z nich trafiła już na salę sądową. Problem dotyczy zarówno wykonawców, jak i zasad oceny przeprowadzonych inwestycji. Które wojewódzkie fundusze otrzymały najwięcej pozwów? Jak zmiany zasad programu wpłynęły na rozliczanie wcześniejszych inwestycji?

Wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej zostały pozwane już ponad 80 razy. Z danych przekazanych „Dziennikowi Gazecie Prawnej” wynika, że najwięcej spraw (17) trafiło do funduszu w Kielcach. Po 14 pozwów odnotowały jednostki w Krakowie, Warszawie i Lublinie. Najmniej postępowań toczyło się natomiast w Zielonej Górze i Łodzi.

Pula umów pod szczególnym nadzorem

Sprawa ma związek przede wszystkim z kontrolami i zasadami rozliczania inwestycji realizowanych przez beneficjentów „Czystego Powietrza”. Nie oznacza to jednak, że każdy spór dotyczy dokładnie tego samego aspektu. Jednym z głównych punktów sporu jest sposób rozliczania starszych umów zawartych przed zmianami, jakie zaszły w programie. Kontrole nasiliły się po wstrzymaniu naboru w listopadzie 2024 roku. W praktyce fundusze zaczęły dokładniej sprawdzać wcześniej realizowane przedsięwzięcia.

Umowa stara, ale zasady już nowe

Według przedstawicieli branży kontrowersje budzi fakt, że część inwestycji zawieranych na podstawie wcześniejszych zasad jest obecnie oceniana z wykorzystaniem regulacji, które pojawiły się dopiero później. Prezes firmy Pionier Energia, Sylwester Rawski, zwraca uwagę, że chodzi m.in. o nowe tabele maksymalnych stawek. Jego zdaniem stosowanie ich do umów podpisanych w 2023 i 2024 roku prowadzi do sytuacji, w której koszty są kwestionowane według limitów nieobowiązujących w momencie zawierania umów. To właśnie tego rodzaju rozbieżności są jednym z powodów, dla których część sporów kończy się w sądzie.

Ponad 37 tys. kontroli

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej przedstawia szerszy obraz sytuacji. Według danych przekazanych „DGP”, od połowy 2024 roku w ramach programu przeprowadzono ponad 37 tys. kontroli. Konsekwencje finansowe pojawiły się w około 12 proc. przypadków. Oznacza to, że zdecydowana większość przeprowadzonych kontroli nie zakończyła się sankcjami finansowymi. Z perspektywy instytucji odpowiedzialnych za program kontrole mają więc przede wszystkim służyć sprawdzeniu, czy przekazane środki zostały wykorzystane zgodnie z zasadami.

Prawdziwe źródło problemów

Obecne spory mają również szersze tło. „Dziennik Gazeta Prawna” zwraca uwagę na zmiany wprowadzone do programu w 2022 roku. Wśród nich znalazło się m.in. prefinansowanie dla osób korzystających z pełnomocnika oraz rezygnacja z maksymalnych kosztów kwalifikowanych. Według gazety, wprowadzone modyfikacje stworzyły większą przestrzeń do nadużyć. Późniejsze kontrole miały wykazać nieprawidłowości w części rozliczeń. Jednocześnie nie można sprowadzać wszystkich sporów sądowych do kwestii nadużyć. Część konfliktów dotyczy bowiem samego sposobu interpretowania zasad i rozliczania inwestycji.

Nowa odsłona programu działa inaczej

Program „Czyste Powietrze” został zreformowany i od marca 2025 roku działa w nowej odsłonie. Jak pisze „Dziennik Gazeta Prawna”, jedną z zauważalnych zmian jest tempo podejmowania decyzji. W nowej formule cały proces usprawniono. Nie likwiduje to jednak problemów dotyczących starszych umów. Te nadal muszą być rozliczane, a w przypadkach, w których beneficjenci lub wykonawcy nie zgadzają się ze stanowiskiem funduszu, sprawa może znaleźć swój finał przed sądem.

„Czyste Powietrze” czyli co?

Program „Czyste Powietrze” wystartował we wrześniu 2018 roku i ma obowiązywać do 2029 roku. Celem jego wdrożenia jest likwidacja starych, nieekologicznych pieców (tzw. „kopciuchów”) oraz poprawa efektywności energetycznej (termomodernizacja) domów jednorodzinnych. Z programu mogą skorzystać: właściciele lub współwłaściciele jednorodzinnych budynków mieszkalnych (lub wydzielonych w nich lokali z księgą wieczystą).

Główne progi dofinansowania (zaktualizowane w lipcu 2026 r.) to:

►poziom podstawowy – do 40 proc. kosztów kwalifikowanych (roczny dochód wnioskodawcy do 135 tys. zł);

►poziom podwyższony – do 70 proc. kosztów kwalifikowanych (niższe progi dochodowe na osobę w gospodarstwie domowym);

►poziom najwyższy – do 100 proc. kosztów kwalifikowanych (dla osób z najniższym dochodem lub pobierających zasiłki).

Na co można dostać dotację?

Środki z programu „Czyste Powietrze” można przeznaczyć na wymianę źródła ciepła (np. na pompy ciepła wpisane na listę Zielonych Urządzeń i Materiałów ZUM, podłączenie do sieci ciepłowniczej); kompleksową termomodernizację budynku (ocieplenie ścian, dachu, stropu, wymianę stolarki okiennej i drzwiowej); rekuperację (wentylację mechaniczną z odzyskiem ciepła), instalację centralnego ogrzewania lub ciepłej wody użytkowej, a także na audyt energetyczny (wymóg konieczny przy rozliczaniu niektórych zakresów). Uwaga! Program nie finansuje nowych domów budowanych po 31 grudnia 2020 roku oraz wspólnot mieszkaniowych w blokach. Dotacja nie obejmuje również kotłów na gaz i olej.

Grzegorz Szafraniec

Źródło: gov.pl, wfosigw.pl, Radio Zet, PAP, Dziennik Gazeta Prawna

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje

»» O bieżących wydarzeniach w gospodarce i finansach czytaj tutaj:

Ekspansja AI zabija rynek „pecetów”. To koniec epoki

Fala mieszkań po seniorach zachwieje cenami?

Dramatyczne dane: miliony Polaków żyją w ubóstwie!

»»Obajtek ścigany przez rząd Tuska za… tanie paliwa – oglądaj relację w telewizji wPolsce24