Anemia to nie tylko niedobór żelaza. Czym jest anemia hemolityczna?

Zmęczenie, bladość skóry, zadyszka, kołatanie serca czy zawroty głowy często kojarzą się z niedoborem żelaza. Tymczasem anemia, czyli niedokrwistość, może mieć wiele przyczyn. Jedną z nich jest przedwczesne niszczenie czerwonych krwinek. W takim przypadku mowa o tzw. anemii hemolitycznej, która może być związana m.in. z zaburzeniami odporności, chorobami dziedzicznymi, infekcjami lub działaniem niektórych leków.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Czym jest anemia i dlaczego nie zawsze wynika wyłącznie z niedoboru żelaza.

• Jakie są najczęstsze przyczyny niedokrwistości.

• Czym anemia hemolityczna różni się od innych rodzajów anemii.

• Jakie objawy mogą wskazywać na przedwczesny rozpad czerwonych krwinek.

• Dlaczego ustalenie przyczyny niedokrwistości jest ważne dla jej leczenia.

Czerwone krwinki - małe komórki o wielkim znaczeniu

Anemia nie jest jedną konkretną chorobą, lecz stanem, w którym stężenie hemoglobiny we krwi jest zbyt niskie. Hemoglobina to związane z żelazem białko obecne w czerwonych krwinkach, odpowiedzialne za transport tlenu z płuc do tkanek. Gdy jej ilość spada, organizm może otrzymywać mniej tlenu, niż potrzebuje do prawidłowego funkcjonowania.

Prawidłowy erytrocyt, czyli czerwona krwinka, żyje przeciętnie około 120 dni. Po tym czasie jest wychwytywany i rozkładany przede wszystkim w śledzionie i wątrobie. Organizm nieustannie produkuje więc nowe krwinki, a za ich powstawanie odpowiada szpik kostny. Proces ten jest regulowany m.in. przez erytropoetynę - hormon wytwarzany głównie przez nerki.

Niedokrwistość rozwija się wtedy, gdy równowaga między produkcją czerwonych krwinek, a ich utratą lub niszczeniem zostaje zaburzona. Może być następstwem krwawienia, niedoborów pokarmowych, chorób przewlekłych, zaburzeń pracy szpiku albo nadmiernego rozpadu erytrocytów.

Niedobór żelaza - częsta, ale nie jedyna przyczyna anemii

Żelazo jest niezbędne do produkcji hemoglobiny. Jeśli organizm nie dysponuje odpowiednią ilością tego pierwiastka, w szpiku powstają krwinki zawierające mniej hemoglobiny, często również znacznie mniejsze od prawidłowych. Taki obraz jest charakterystyczny dla niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Do niedoboru może prowadzić niewystarczająca podaż tego składnika w diecie, zaburzone wchłanianie w przewodzie pokarmowym, zwiększone zapotrzebowanie lub przewlekła utrata krwi. Ta ostatnia może towarzyszyć między innymi obfitym miesiączkom, krwawieniom z przewodu pokarmowego czy niektórym chorobom układu pokarmowego.

Nie każda anemia oznacza jednak, że organizmowi brakuje żelaza. Samo stwierdzenie obniżonego stężenia hemoglobiny nie wystarcza do ustalenia przyczyny niedokrwistości. Przed rozpoczęciem suplementacji należy więc ocenić gospodarkę żelazową i ustalić, czy rzeczywiście występuje niedobór tego pierwiastka.

Anemia chorób przewlekłych - gdy żelazo jest, ale organizm nie może go wykorzystać

Niedokrwistość może rozwijać się również w przebiegu przewlekłych stanów zapalnych, chorób autoimmunologicznych, nowotworów czy przewlekłej choroby nerek. W takich sytuacjach mechanizm jej powstawania różni się od tego obserwowanego przy typowym niedoborze żelaza.

Istotną rolę odgrywa hepcydyna - hormon produkowany w wątrobie regulujący gospodarkę żelazową. Pod wpływem stanu zapalnego jej stężenie może wzrastać. Hepcydyna ogranicza wówczas uwalnianie żelaza z komórek magazynujących je w organizmie oraz jego wchłanianie w jelitach. W rezultacie żelazo staje się mniej dostępne dla szpiku kostnego, mimo że jego zapasy mogą być zachowane.

Na rozwój niedokrwistości wpływają także inne mechanizmy, w tym osłabienie produkcji czerwonych krwinek i skrócenie czasu ich przeżycia. W przewlekłej chorobie nerek znaczenie ma ponadto niedostateczne wytwarzanie erytropoetyny pobudzającej szpik do produkcji erytrocytów.

W takich przypadkach samo zwiększenie podaży żelaza nie zawsze rozwiązuje problem. Postępowanie zależy od przyczyny niedokrwistości, wyników badań i ogólnego stanu pacjenta.

Niedobór witaminy B12 - problem nie tylko z krwią

Kolejną przyczyną niedokrwistości jest niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego. Oba składniki są niezbędne do prawidłowej syntezy DNA, a tym samym do dojrzewania i podziałów komórek, w tym tych powstających w szpiku kostnym.

Gdy brakuje witaminy B12 lub folianów, produkcja krwinek zostaje zaburzona. Powstają wówczas nieprawidłowo dojrzewające komórki, a czerwone krwinki mogą osiągać większe rozmiary niż zwykle. Taki rodzaj niedokrwistości nazywa się megaloblastyczną.

Niedobór witaminy B12 jest szczególnie istotny, ponieważ może prowadzić również do uszkodzenia układu nerwowego. Objawy obejmują między innymi drętwienie i mrowienie kończyn, zaburzenia czucia, trudności z utrzymaniem równowagi oraz problemy z koncentracją. Zmiany neurologiczne mogą występować także wtedy, gdy niedokrwistość nie jest jeszcze wyraźnie nasilona.

Przyczyn niedoboru B12 może być kilka. Należą do nich przede wszystkim niewystarczająca podaż w diecie, zaburzenia wchłaniania, niektóre choroby przewodu pokarmowego oraz niedokrwistość złośliwa związana z zaburzeniami autoimmunologicznymi. Dlatego ważne jest nie tylko uzupełnienie witaminy, ale również ustalenie źródła problemu.

Anemia hemolityczna - gdy czerwone krwinki są niszczone przedwcześnie

W anemii hemolitycznej problem polega na tym, że erytrocyty rozpadają się szybciej, niż organizm jest w stanie je zastępować. Proces ten nazywa się hemolizą. Może zachodzić bezpośrednio w naczyniach krwionośnych lub poza nimi, przede wszystkim w śledzionie i wątrobie.

W odpowiedzi na zwiększoną utratę krwinek szpik zwykle intensyfikuje ich produkcję. We krwi pojawia się wówczas więcej retikulocytów, czyli młodych erytrocytów, które niedawno opuściły szpik. Jeżeli jednak tempo niszczenia czerwonych krwinek przewyższa możliwości ich odtwarzania, rozwija się niedokrwistość.

Objawy anemii hemolitycznej mogą przypominać symptomy innych rodzajów niedokrwistości. Należą do nich gównie osłabienie, zmęczenie, bladość, duszność i przyspieszone bicie serca. Mogą pojawić się również objawy związane bezpośrednio z rozpadem erytrocytów, takie jak żółte zabarwienie skóry i białkówek oczu, ciemne zabarwienie moczu czy powiększenie śledziony. Przebieg choroby zależy od jej przyczyny i nasilenia hemolizy. Niektóre postacie rozwijają się stopniowo, inne mogą prowadzić do gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia.

Jak rozpoznaje się hemolizę?

Podstawą diagnostyki jest morfologia krwi, ale do ustalenia przyczyny niedokrwistości potrzebne są również inne badania.

W anemii hemolitycznej często obserwuje się zwiększone stężenie bilirubiny niesprzężonej i aktywności dehydrogenazy mleczanowej (LDH). Parametry te pomagają ocenić, czy dochodzi do nadmiernego rozpadu czerwonych krwinek. Istotne znaczenie ma również liczba retikulocytów oraz ocena rozmazu krwi obwodowej, która pozwala przyjrzeć się kształtowi i budowie erytrocytów.

Anemia wymaga ustalenia przyczyny

Niedokrwistość może mieć różne podłoże, dlatego jej diagnostyka nie powinna ograniczać się wyłącznie do oznaczenia stężenia hemoglobiny. Znaczenie mają również parametry morfologii, takie jak wielkość czerwonych krwinek (MCV), a także objawy, choroby współistniejące, przyjmowane leki i wyniki badań dodatkowych.

W zależności od sytuacji lekarz może zlecić oznaczenie ferrytyny i innych parametrów gospodarki żelazowej, witaminy B12, kwasu foliowego, retikulocytów, kreatyniny oraz wskaźników stanu zapalnego. Przy podejrzeniu hemolizy szczególne znaczenie mają bilirubina, LDH, haptoglobina i rozmaz krwi. W niektórych przypadkach konieczne są jednak badania immunologiczne, genetyczne lub ocena funkcjonowania szpiku.

Podsumowanie

Leczenie zależy więc od mechanizmu powstawania niedokrwistości. Przy niedoborze żelaza konieczne jest uzupełnienie jego zapasów i ustalenie przyczyny niedoboru. W niedokrwistości związanej z przewlekłą chorobą ważne jest odpowiednie postępowanie w chorobie podstawowej. Niedobory witaminy B12 lub kwasu foliowego wymagają ich uzupełnienia, natomiast w anemii hemolitycznej sposób leczenia zależy od tego, co powoduje niszczenie erytrocytów.

Anemia nie zawsze oznacza więc, że organizmowi brakuje żelaza. Może wynikać zarówno z niedostatecznej produkcji czerwonych krwinek, utraty krwi, jak i ich przedwczesnego rozpadu. Ustalenie przyczyny pozwala dobrać odpowiednie postępowanie i uniknąć leczenia, które nie odpowiada rzeczywistemu problemowi.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Phillips J, Henderson AC. Hemolytic Anemia: Evaluation and Differential Diagnosis. Am Fam Physician. 2018;98(6):354-361.

• The Lancet Haematology. Iron deficiency anaemia-an ongoing challenge. Lancet Haematol. 2022;9(11):e797.

• Tomas Ganz; Hepcidin, a key regulator of iron metabolism and mediator of anemia of inflammation. Blood 2003; 102 (3): 783-788.

FAQ

• Czy każda anemia oznacza niedobór żelaza? Nie. Niedokrwistość może wynikać również z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego, przewlekłego stanu zapalnego, choroby nerek, krwawienia, zaburzeń pracy szpiku albo nadmiernego rozpadu czerwonych krwinek. Dlatego przed rozpoczęciem suplementacji żelaza należy ustalić przyczynę obniżonego stężenia hemoglobiny.

• Czym jest anemia hemolityczna? Anemia hemolityczna to rodzaj niedokrwistości, w którym czerwone krwinki są niszczone szybciej, niż organizm może je zastępować. Przyczyną mogą być choroby autoimmunologiczne, wrodzone nieprawidłowości erytrocytów, infekcje lub działanie niektórych leków.

• Jakie są objawy anemii hemolitycznej? Do typowych objawów należą zmęczenie, osłabienie, bladość skóry, duszność, zawroty głowy i przyspieszone bicie serca. W niektórych przypadkach pojawia się również żółte zabarwienie skóry i białkówek oczu, ciemny mocz lub powiększenie śledziony. Nasilenie objawów zależy od tempa rozpadu krwinek i stopnia niedokrwistości.

• Jak diagnozuje się anemię hemolityczną? Diagnostyka obejmuje morfologię krwi, oznaczenie liczby retikulocytów, bilirubiny, dehydrogenazy mleczanowej (LDH) i haptoglobiny. Pomocna jest również ocena rozmazu krwi obwodowej. W zależności od podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić dodatkowe badania.

• Czy anemia hemolityczna jest groźna? Jej przebieg może być bardzo różny. Niektóre postacie mają charakter przewlekły i powodują stosunkowo łagodne objawy, inne mogą prowadzić do gwałtownego spadku stężenia hemoglobiny i poważnych powikłań. Nagłe nasilenie duszności, omdlenie, ból w klatce piersiowej lub wyraźne pogorszenie stanu ogólnego wymagają pilnej oceny medycznej.

• Czy anemię hemolityczną można wyleczyć? Możliwości leczenia zależą od przyczyny. W niektórych przypadkach wystarczy wyeliminowanie czynnika wywołującego hemolizę, w innych konieczne jest leczenie farmakologiczne lub specjalistyczne postępowanie hematologiczne. Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla wszystkich rodzajów anemii hemolitycznej.

• Czy dieta może zapobiegać anemii hemolitycznej? Odpowiednio zbilansowana dieta pomaga zapobiegać niektórym niedoborom pokarmowym, ale nie zapobiega wszystkim postaciom anemii hemolitycznej. Ponieważ jej przyczyny często są niezwiązane z żywieniem, kluczowe znaczenie ma prawidłowe rozpoznanie i leczenie choroby podstawowej. Suplementacja żelaza nie jest rutynowym sposobem leczenia hemolizy i powinna być stosowana wtedy, gdy potwierdzono wskazania.

»» Inne porady dotyczące zdrowia i diety czytaj tutaj:

Jedząc, nie spieszmy się. Nie warto

Przez ten błąd nie chudniesz! Dietetyk radzi

Zamienniki mięsa – zdrowe czy nie?

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje