Demencja i brak apetytu: jak wspierać odżywianie chorego?

Osoby z demencją mogą doświadczać zmniejszenia apetytu i stopniowo tracić zainteresowanie jedzeniem. Nie zawsze wynika to jednak z samego braku łaknienia. Przyczyną mogą być postępujące zaburzenia funkcji poznawczych, trudności z rozpoznawaniem pokarmów, zapominanie o porach posiłków, problemy z posługiwaniem się sztućcami, a także ból, zmęczenie czy zaburzenia nastroju. W zaawansowanych stadiach choroby mogą pojawić się również zaburzenia żucia i połykania.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego osoba z demencją może tracić apetyt.

• Jak demencja wpływa na żucie, połykanie i samodzielne jedzenie.

• Jakie problemy zdrowotne mogą powodować odmowę jedzenia.

• Jak przygotować posiłek i otoczenie, aby ułatwić choremu spożycie pokarmów.

• Kiedy zmniejszenie ilości spożywanego pokarmu wymaga konsultacji specjalisty.

Dlaczego osoba z demencją może nie chcieć jeść?

Długotrwałe ograniczenie spożycia pokarmów może prowadzić do niedostatecznej podaży energii i składników odżywczych, a w konsekwencji do niezamierzonej utraty masy ciała, niedożywienia, osłabienia i pogorszenia sprawności fizycznej. Dlatego każda wyraźna i utrzymująca się zmiana sposobu jedzenia powinna zwrócić uwagę opiekunów.

Demencja wpływa nie tylko na pamięć, ale również na zdolność wykonywania złożonych czynności. Jedzenie wymaga jednoczesnego rozpoznania pokarmu, zaplanowania czynności, koordynacji ruchowej oraz prawidłowego żucia i połykania. Wraz z postępem choroby wykonanie tych pozornie prostych czynności może stawać się coraz trudniejsze.

Jednym z istotnych problemów są zaburzenia żucia i połykania. Mogą one występować szczególnie w zaawansowanych stadiach choroby Alzheimera i innych rodzajach otępienia. Niepokój powinny wzbudzić między innymi kaszel lub krztuszenie się podczas jedzenia, odchrząkiwanie, wypluwanie pokarmu, ślinienie się, trudności z połykaniem, zaleganie pokarmu w jamie ustnej czy wyraźne zmiany zachowania podczas połykania.

Na zmniejszenie spożycia pokarmów mogą wpływać również i inne czynniki:

• Zmęczenie i osłabienie - osoba z demencją może nie mieć wystarczającej energii, aby samodzielnie spożyć cały posiłek. Zmęczenie może pogarszać również koncentrację i koordynację ruchową.

• Zaparcia - dyskomfort, uczucie pełności i wzdęcia mogą zmniejszać zainteresowanie jedzeniem. Zaparcia są częstym problemem u osób starszych, w tym u osób z demencją, i mogą dodatkowo ograniczać spożycie pokarmów.

• Zaburzenia nastroju - depresja może współistnieć z chorobą Alzheimera i innymi postaciami demencji. Jednym z jej objawów może być zmniejszenie apetytu i zainteresowania jedzeniem.

• Problemy w obrębie jamy ustnej - ból zębów, choroby dziąseł, źle dopasowane protezy czy inne dolegliwości mogą sprawiać, że żucie i połykanie stają się bolesne lub nieprzyjemne. Osoba z zaawansowaną demencją może też nie być w stanie poinformować opiekuna o przyczynie problemu.

• Mała aktywność fizyczna - ograniczenie aktywności może zmniejszać zapotrzebowanie energetyczne i apetyt, a jednocześnie sprzyjać zaparciom i pogorszeniu ogólnej sprawności.

• Zaburzenia komunikacji - osoba z demencją może mieć trudności z przekazaniem informacji, że nie smakuje jej posiłek, odczuwa ból albo nie rozumie, co znajduje się na talerzu. Odmowa jedzenia nie zawsze oznacza więc brak apetytu.

• Pogorszenie węchu i smaku - zmiany w funkcjonowaniu zmysłów mogą zmniejszać atrakcyjność potraw i wpływać na odczuwanie ich smaku oraz zapachu. W efekcie jedzenie może sprawiać mniejszą przyjemność niż wcześniej.

Jak ułatwić osobie z demencją jedzenie?

Postępowanie żywieniowe powinno uwzględniać możliwości poznawcze i fizyczne chorego. Celem nie jest wyłącznie zwiększenie ilości spożywanego jedzenia, ale przede wszystkim stworzenie warunków, w których posiłek będzie możliwie prosty, bezpieczny i atrakcyjny.

W praktyce pomocne może być:

• proponowanie niewielkiego wyboru potraw, np. dwóch możliwości, zamiast wielu dań jednocześnie;

• wykorzystywanie ulubionych potraw chorego i uwzględnianie jego wcześniejszych preferencji żywieniowych;

• podawanie mniejszych porcji, które mogą być łatwiejsze do zaakceptowania;

• serwowanie posiłków w sposób ograniczający liczbę bodźców rozpraszających uwagę;

• stosowanie naczyń o wyraźnym kontraście kolorystycznym względem stołu i znajdującego się na nich jedzenia, co może ułatwiać jego dostrzeżenie;

• ograniczenie wzorzystych talerzy, obrusów i innych elementów, które mogą utrudniać rozpoznanie pokarmu;

• podawanie posiłków w porach dnia, w których chory jest najbardziej wypoczęty;

• zapewnienie spokojnego, znanego otoczenia i stałego miejsca spożywania posiłków;

• zachowanie regularnych godzin posiłków, co może ułatwiać funkcjonowanie osobie z zaburzeniami pamięci;

• proponowanie łatwych do jedzenia przekąsek, np. niewielkich kanapek lub innych produktów, które można spożyć bez używania sztućców;

• stosowanie sztućców z grubszymi lub profilowanymi uchwytami, jeśli chory ma problemy z ich utrzymaniem;

• zapewnienie towarzystwa podczas posiłku, jeśli samotne jedzenie powoduje niepokój lub dezorientację;

• angażowanie chorego w proste czynności związane z przygotowywaniem posiłku, jeżeli jest to dla niego bezpieczne i możliwe. • Jeżeli występują problemy z żuciem lub połykaniem, konsystencję posiłków należy dostosować do możliwości chorego. Nie oznacza to jednak, że każdej osobie z demencją należy automatycznie podawać wyłącznie pokarmy w postaci papkowatej lub puree. W przypadku podejrzenia dysfagii potrzebna jest ocena przyczyny i bezpieczeństwa połykania przez odpowiedniego specjalistę.

Co zrobić, gdy chory je bardzo mało?

W przypadku utrzymującego się ograniczenia spożycia pokarmów warto przede wszystkim poszukać jego przyczyny. Należy zwrócić uwagę na stan jamy ustnej, występowanie zaparć, ból, zmęczenie, objawy depresji oraz trudności z żuciem i połykaniem. Istotne jest również monitorowanie masy ciała i ilości spożywanych posiłków.

Warto zadbać o regularną aktywność fizyczną dostosowaną do możliwości chorego. Ruch może wspierać sprawność, korzystnie wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego i ułatwiać utrzymanie codziennego rytmu dnia. Aktywność powinna być jednak dostosowana do stanu zdrowia i możliwości osoby z demencją.

Nie należy również pomijać kontroli stomatologicznej. Ból zębów, choroby dziąseł czy problemy z protezą mogą być niezauważalną przyczyną ograniczenia jedzenia. W przypadku podejrzenia depresji konieczna jest natomiast ocena stanu psychicznego przez odpowiedniego specjalistę.

Jeżeli jednak mimo zastosowania prostych zmian w organizacji posiłków chory nadal spożywa niewielkie ilości jedzenia, traci masę ciała lub pojawiają się objawy niedożywienia, potrzebna jest profesjonalna ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia. Szczególnej uwagi wymagają także powtarzające się epizody krztuszenia, kaszlu podczas jedzenia, zalegania pokarmu w jamie ustnej czy odmowy połykania, ponieważ mogą wskazywać na zaburzenia połykania i zwiększone ryzyko zachłyśnięcia.

Najważniejsze jest więc nie samo „pobudzanie apetytu”, ale ustalenie, dlaczego osoba z demencją je mniej. Czasami wystarczy zmiana sposobu podawania posiłków, inne podejście do organizacji dnia lub leczenie problemu, który utrudnia jedzenie. W innych przypadkach konieczne jest bardziej kompleksowe wsparcie żywieniowe.

Podsumowanie

Utrata apetytu u osoby z demencją może mieć wiele przyczyn i nie zawsze jest bezpośrednim skutkiem postępu choroby. Znaczenie mogą mieć między innymi zaburzenia poznawcze i komunikacyjne, problemy z żuciem i połykaniem, ból, zaparcia, zmęczenie, depresja, problemy stomatologiczne oraz pogorszenie węchu i smaku. Pamiętajmy, że długotrwałe ograniczenie spożycia pokarmów zwiększa ryzyko rozwoju niedożywienia, utraty masy ciała i pogorszenia ogólnej sprawności.

Wsparcie żywieniowe powinno uwzględniać indywidualne możliwości i preferencje chorego. Pomocne mogą być mniejsze porcje, ulubione potrawy, spokojne i znane otoczenie, regularne pory posiłków oraz produkty łatwe do samodzielnego spożycia. Szczególnej uwagi wymagają jednak objawy sugerujące zaburzenia połykania, takie jak kaszel, krztuszenie się czy zaleganie pokarmu w jamie ustnej. Jeśli zmniejszone spożycie utrzymuje się lub towarzyszy mu niezamierzona utrata masy ciała, konieczna jest ocena stanu zdrowia i odżywienia oraz ustalenie przyczyny problemu.

Filip Siódmiak

FAQ

• Czy brak apetytu u osoby z demencją zawsze wynika z postępu choroby? Nie. Przyczyną mogą być ból, zaparcia, problemy stomatologiczne, depresja, zmęczenie, zaburzenia połykania, działania niepożądane leków lub trudności z komunikacją. Dlatego warto najpierw ustalić przyczynę zmiany sposobu jedzenia.

• Czy osobie z demencją należy podawać wyłącznie miękkie potrawy? Nie. Konsystencję posiłków należy dostosować do możliwości żucia i połykania. Automatyczne stosowanie diety o zmienionej konsystencji nie jest konieczne u każdej osoby z demencją.

• Czy małe porcje mogą być lepsze niż duży posiłek? Tak. Niewielkie porcje mogą być łatwiejsze do zaakceptowania i zjedzenia, szczególnie gdy duża ilość jedzenia na talerzu powoduje dezorientację lub zniechęcenie.

• Co zrobić, jeśli chory często krztusi się podczas jedzenia? Powtarzające się krztuszenie, kaszel podczas jedzenia, odchrząkiwanie czy trudności z połykaniem wymagają oceny pod kątem zaburzeń połykania. Nie należy ograniczać się wyłącznie do zmiany konsystencji posiłków bez ustalenia przyczyny problemu.

• Czy utrata masy ciała u osoby z demencją jest powodem do niepokoju? Tak. Niezamierzona utrata masy ciała może wskazywać na niedostateczną podaż energii i składników odżywczych. W takiej sytuacji warto ocenić sposób żywienia i stan odżywienia oraz ustalić przyczynę zmniejszonego spożycia.

»» O zdrowiu i diecie czytaj więcej tutaj:

Suplementacja witaminy D. Jakich błędów nie popełniać?

Sok z buraków – niedoceniany suplement diety

Te produkty lepiej ograniczyć w podeszłym wieku

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje