Brak łaknienia to nie jedyny problem pacjentów onkologicznych

Rozpoznanie choroby nowotworowej bardzo często wiąże się z wieloma wyzwaniami, wśród których jednym z najczęstszych jest pogorszenie stanu odżywienia. Utrata łaknienia, spadek masy ciała oraz wynikające z nich niedożywienie należą do najczęściej obserwowanych problemów u pacjentów onkologicznych. Co istotne, trudności z jedzeniem nie wynikają wyłącznie z braku chęci spożywania posiłków. Są one konsekwencją złożonych zmian metabolicznych wywołanych przez sam nowotwór oraz stosowane leczenie.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego pacjenci onkologiczni często tracą łaknienie.

• W jaki sposób niedożywienie wpływa na skuteczność leczenia.

• Kiedy stosuje się doustne preparaty odżywcze, żywienie dojelitowe i pozajelitowe.

• Dlaczego żywienie w onkologii wymaga indywidualnego podejścia.

• Dlaczego pacjenci z nowotworami głowy i szyi są szczególnie narażeni na niedożywienie?

• Jak wspierać chorego, który nie chce lub nie może jeść.

• Dlaczego restrykcyjne diety eliminacyjne mogą zaszkodzić pacjentowi onkologicznemu? •

Dlaczego pacjenci onkologiczni tracą apetyt?

Nowotwór wpływa na funkcjonowanie całego organizmu. Komórki nowotworowe produkują substancje nasilające stan zapalny oddziałujące na ośrodkowy układ nerwowy i zaburzające regulację głodu oraz sytości. W efekcie pacjent może odczuwać sytość już po spożyciu już niewielkiej ilości pokarmu.

Dodatkowo chorobie często towarzyszą objawy utrudniające prawidłowe odżywianie, takie jak:

• nudności i wymioty,

• zaburzenia smaku i węchu,

• ból,

• biegunki lub zaparcia,

• nadżerki i stany zapalne jamy ustnej (mucositis),

• trudności w przełykaniu,

• przewlekłe zmęczenie,

• depresja i obniżony nastrój.

W wielu przypadkach pacjenci mimo wszystko wykazują chęci do spożywania pokarmów, jednak z powodu wielu towarzyszących dolegliwości nie są w stanie pokryć swojego zapotrzebowania białkowo-energetycznego.

Znaczenie prawidłowego odżywienia w leczeniu nowotworów

Stan odżywienia ma bezpośredni wpływ na skuteczność terapii przeciwnowotworowej. Żywienie kliniczne nie jest jedynie działaniem wspomagającym, ale równie często stanowi niezbędny element leczenia.

Odpowiednio przeprowadzona interwencja żywieniowa może więc:

• poprawiać funkcjonowanie metabolizmu,

• przygotowywać organizm do chemioterapii, radioterapii czy leczenia operacyjnego,

• zmniejszać ryzyko powikłań infekcyjnych,

• przyspieszać gojenie ran po zabiegach chirurgicznych,

• ograniczać nasilenie działań niepożądanych leczenia,

• skracać czas hospitalizacji,

• zmniejszać ryzyko powikłań,

• zmniejszać ryzyko przerw w terapii przeciwnowotworowej.

Szczególnie istotne jest to podczas radioterapii, gdzie zachowanie ciągłości leczenia ma kluczowe znaczenie dla jego skuteczności.

Nie można również pominąć wpływu prawidłowego żywienia na jakość życia. Możliwość spożywania posiłków, uczestniczenia w życiu rodzinnym i społecznym oraz utrzymania większej sprawności fizycznej znacząco poprawia samopoczucie pacjentów.

Poradnictwo dietetyczne

Jest to pierwszy i najważniejszy etap postępowania. Wykwalifikowany dietetyk ocenia stan odżywienia pacjenta, analizuje sposób żywienia, występujące objawy oraz indywidualne potrzeby chorego. Następnie opracowuje zalecenia żywieniowe dostosowane do jego sytuacji klinicznej.

Doustne preparaty odżywcze (ONS)

Jeżeli zwykła dieta nie pozwala na pokrycie zapotrzebowania organizmu, stosuje się doustne preparaty odżywcze, określane jako ONS (oral nutritional supplements).

Są to specjalistyczne środki spożywcze przeznaczenia medycznego, zawierające skoncentrowane ilości energii, białka, witamin i składników mineralnych. Występują w postaci napojów, kremów, deserów, budyniów czy batonów.

Dzięki niewielkiej objętości umożliwiają dostarczenie dużej ilości składników odżywczych nawet osobom z bardzo ograniczonym apetytem.

Żywienie dojelitowe

Gdy przyjmowanie pokarmów drogą doustną jest niewystarczające lub niemożliwe, stosuje się żywienie dojelitowe.

Polega ono na podawaniu specjalnych diet przemysłowych bezpośrednio do przewodu pokarmowego za pomocą odpowiednich dostępów żywieniowych, takich jak:

• zgłębnik nosowo-żołądkowy (NGT)

• gastrostomia (PEG),

• jejunostomia (PEJ).

Takie postępowanie jest szczególnie często wykorzystywane u pacjentów z nowotworami głowy i szyi oraz nowotworami przewodu pokarmowego.

Żywienie pozajelitowe

W sytuacjach, gdy przewód pokarmowy nie może być wykorzystywany do żywienia, stosuje się żywienie pozajelitowe, czyli podawanie wszystkich składników odżywczych bezpośrednio do krwiobiegu przez dostęp dożylny.

Metoda ta jest przeznaczona dla stosunkowo niewielkiej grupy chorych, jednak w wielu przypadkach stanowi jedyną możliwość zapewnienia odpowiedniego odżywienia.

Dlaczego każdy pacjent wymaga indywidualnej oceny?

Żywienie w onkologii jest jednym z najbardziej zindywidualizowanych obszarów medycyny.

Dwóch pacjentów z tym samym rozpoznaniem nowotworu może wymagać zupełnie odmiennego postępowania żywieniowego. Decydują o tym między innymi:

• wiek,

• masa i skład ciała,

• stopień utraty masy ciała,

• choroby współistniejące,

• rodzaj leczenia przeciwnowotworowego,

• aktualne spożycie energii i białka,

• aktywność fizyczna w warunkach domowych,

• sprawność przewodu pokarmowego.

Dlatego przed rozpoczęciem interwencji żywieniowej konieczna jest dokładna ocena stanu chorego.

Szczególna sytuacja pacjentów z nowotworami głowy i szyi

Do grupy najwyższego ryzyka niedożywienia należą osoby leczone z powodu nowotworów głowy i szyi.

Radioterapia oraz chemioradioterapia często prowadzą do ciężkich zaburzeń połykania, bólu oraz uszkodzenia błony śluzowej jamy ustnej i gardła. W konsekwencji pacjent może utracić możliwość przyjmowania pokarmów drogą doustną.

Dlatego u wielu chorych jeszcze przed rozpoczęciem leczenia rozważa się założenie przezskórnej endoskopowej gastrostomii (PEG). Dzięki temu możliwe jest szybkie wdrożenie żywienia dojelitowego w momencie pojawienia się trudności z połykaniem, bez konieczności przerywania terapii przeciwnowotworowej.

Jak wspierać chorego, który nie chce jeść?

Najważniejsze jest zrozumienie, że niechęć do jedzenia nie wynika z braku motywacji czy „wybrzydzania”. Jest ona konsekwencją choroby i leczenia.

W praktyce warto więc:

• podawać małe porcje posiłków,

• umożliwiać jedzenie częściej, nawet co kilkadziesiąt minut,

• pozwalać na zmianę preferencji smakowych,

• nie zmuszać do jedzenia,

• unikać komentowania ilości spożywanych posiłków,

• unikać popijania w trakcie posiłków,

• dostosowywać konsystencję pokarmów do możliwości chorego.

U wielu pacjentów pojawiają się nietypowe preferencje smakowe, zwiększona potrzeba dosalania lub dosładzania potraw czy chęć spożywania bardzo kwaśnych produktów. Zazwyczaj nie wymaga to jednak interwencji i powinno być traktowane jako naturalny element przebiegu choroby.

Suplementy diety

Wokół żywienia pacjentów onkologicznych narosło wiele mitów. Jednym z nich jest przekonanie, że różnego rodzaju suplementy lub preparaty ziołowe mogą skutecznie wspomagać leczenie nowotworów.

Tymczasem większość produktów reklamowanych jako środki „na odporność” lub „przeciwnowotworowe” nie posiada wiarygodnych dowodów naukowych potwierdzających skuteczność.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku preparatów ziołowych. Niektóre z nich mogą wchodzić w interakcje z lekami przeciwnowotworowymi i zmniejszać skuteczność terapii lub zwiększać ryzyko działań niepożądanych.

Do roślin wymagających szczególnej ostrożności należą między innymi:

• dziurawiec,

• żeń-szeń,

• miłorząb japoński,

• jeżówka purpurowa,

• kruszyna.

Każdy suplement powinien być więc konsultowany z lekarzem prowadzącym lub dietetykiem klinicznym.

Nie eliminuj produktów bez wskazań

Jednym z najczęstszych błędów popełnianych przez pacjentów jest samodzielne wprowadzanie restrykcyjnych diet eliminacyjnych. Dotyczy to szczególnie diet wykluczających całe grupy produktów, głodówek czy diet opartych na niesprawdzonych informacjach znalezionych w internecie.

Współczesna wiedza medyczna nie potwierdza popularnego mitu, że „cukier żywi raka” w sposób uzasadniający całkowitą eliminację produktów zawierających węglowodany. Nieuzasadnione restrykcje mogą natomiast prowadzić do pogłębiania niedożywienia i pogorszenia wyników leczenia.

FAQ

• Czy każdy pacjent onkologiczny powinien skorzystać z konsultacji dietetycznej? Tak. Ocena stanu odżywienia i odpowiednio dobrane zalecenia żywieniowe powinny stanowić standard opieki nad pacjentem z chorobą nowotworową.

• Czy utrata apetytu oznacza brak chęci do walki z chorobą? Nie. Najczęściej jest wynikiem zmian metabolicznych wywołanych przez nowotwór oraz niepożądanych działań leczenia.

• Czy ONS-y mogą zastąpić tradycyjne jedzenie? Zwykle pełnią funkcję uzupełniającą. Jeżeli pacjent nie jest w stanie spożywać innych produktów, konieczna może być kwalifikacja do żywienia dojelitowego lub pozajelitowego.

• Czy można samodzielnie kupować preparaty odżywcze? Można, jednak wybór najlepszego preparatu warto skonsultować z dietetykiem klinicznym, ponieważ różnią się one składem i przeznaczeniem.

• Czy pacjent onkologiczny powinien stosować suplementy diety? Wyłącznie wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania medyczne i po konsultacji ze specjalistą.

• Czy cukier „żywi raka”? Nie. Komórki nowotworowe wykorzystują glukozę, podobnie jak zdrowe komórki organizmu. Aktualna wiedza naukowa nie uzasadnia więc całkowitej eliminacji cukru lub węglowodanów u pacjentów onkologicznych.

Podsumowanie

Prawidłowe odżywienie stanowi jeden z filarów nowoczesnego leczenia onkologicznego. Wczesna identyfikacja ryzyka niedożywienia, regularna opieka dietetyczna oraz odpowiednio dobrane wsparcie żywieniowe mogą poprawiać tolerancję leczenia, ograniczać liczbę powikłań oraz polepszać jakość życia pacjentów.

W przypadku choroby nowotworowej żywienie nie jest jedynie dodatkiem do terapii. Dla wielu chorych stanowi warunek skutecznego leczenia i powrotu do zdrowia.

Filip Siódmiak

»» Inne porady dotyczące zdrowia i diety czytaj tutaj:

Czy dieta może zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka?

Częste bóle głowy? Wyklucz te produkty

Co jeść, aby zwiększyć odporność i zwalczać infekcje

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje