Sezon letni to większe ryzyko ukąszenia. Jak się zabezpieczyć przed groźną anafilaksją

Sezon pikników, grillowania i aktywności na świeżym powietrzu sprzyja spędzaniu czasu w gronie rodziny i znajomych. Dla części osób wiąże się jednak ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia ciężkich reakcji alergicznych. Jedną z najgroźniejszych jest anafilaksja - gwałtowna, szybko rozwijająca się reakcja nadwrażliwości organizmu, w niektórych przypadkach mogąca prowadzić do bezpośredniego zagrożenia życia. Szacuje się, że w Polsce każdego roku dochodzi do około 130 tysięcy epizodów anafilaksji, z których około 100 kończy się zgonem. Choć większość pacjentów przeżywa dzięki szybkiej interwencji, kluczowe znaczenie ma rozpoznanie pierwszych objawów oraz natychmiastowe wdrożenie odpowiedniego postępowania.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Czym jest anafilaksja i dlaczego należy do stanów zagrożenia życia.

• Jakie są najczęstsze przyczyny występowania ciężkich reakcji alergicznych.

• Kto znajduje się w grupie największego ryzyka wystąpienia anafilaksji.

• Jakie objawy skórne, oddechowe i krążeniowe mogą świadczyć o rozwijającym się wstrząsie anafilaktycznym.

• Dlaczego czas reakcji ma kluczowe znaczenie.

• Jak prawidłowo postępować po zauważeniu objawów anafilaksji.

• Dlaczego adrenalina jest najważniejszym lekiem stosowanym we wstrząsie anafilaktycznym.

• Jak i gdzie podaje się adrenalinę za pomocą autostrzykawki.

Kto jest najbardziej narażony?

Anafilaksja najczęściej występuje u osób z alergią pokarmową, uczuleniem na jad owadów błonkoskrzydłych, takich jak pszczoły, osy czy szerszenie, a także u osób nadwrażliwych na niektóre leki. Co istotne, ciężka reakcja alergiczna może pojawić się również u osób, które wcześniej nie miały rozpoznanej alergii.

Największe ryzyko ciężkiego przebiegu dotyczy właśnie pacjentów, u których anafilaksja występuje po raz pierwszy. W takich sytuacjach brak wcześniejszej diagnozy sprawia, że chory nie posiada przy sobie odpowiednich leków i nie jest przygotowany na nagłe pogorszenie stanu zdrowia.

Jak rozpoznać anafilaksję?

Objawy anafilaksji rozwijają się zwykle w ciągu kilku minut od kontaktu z alergenem. Najczęściej jako pierwsze pojawiają się zmiany skórne, takie jak:

• pokrzywka,

• rumień,

• świąd skóry,

• obrzęk twarzy lub kończyn.

Reakcja może jednak obejmować również inne układy organizmu. Ze strony przewodu pokarmowego mogą wystąpić nudności, wymioty, kurczowe bóle brzucha oraz biegunka. Szczególnie niebezpieczne są objawy ze strony układu oddechowego, do których należą:

• duszność,

• świszczący oddech,

• napad kaszlu,

• obrzęk języka,

• obrzęk gardła i krtani.

W miarę postępu reakcji może dojść do gwałtownego spadku ciśnienia tętniczego, przyspieszenia pracy serca, omdlenia, utraty przytomności, a nawet niewydolności krążeniowo-oddechowej.

Dlaczego liczy się każda minuta?

Anafilaksja należy do stanów nagłych, w których czas odgrywa kluczową rolę. Do rozwoju ciężkich zaburzeń krążeniowo-oddechowych może dojść bardzo szybko. W przypadku reakcji wywołanej przez pokarm najcięższe objawy pojawiają się zwykle w ciągu około 30 minut, po użądleniu owada średnio po 10-15 minutach, natomiast po podaniu leku nawet w ciągu kilku minut.

Szybkie rozpoznanie objawów i natychmiastowe wdrożenie leczenia znacząco zwiększają szanse na przeżycie i ograniczenie powikłań.

Adrenalina - lek ratujący życie

Podstawowym i najważniejszym lekiem stosowanym w anafilaksji jest adrenalina. Aktualnie dostępna jest w postaci autostrzykawek, umożliwiających szybkie i stosunkowo proste podanie leku przez osoby bez wykształcenia medycznego.

Eksperci podkreślają, że adrenalina jest lekiem pierwszego wyboru i nie powinna być zastępowana lekami przeciwhistaminowymi ani glikokortykosteroidami. Ich działanie pojawia się zbyt późno, aby skutecznie zatrzymać rozwijający się wstrząs anafilaktyczny.

Jak postępować w przypadku podejrzenia anafilaksji?

Jeżeli u osoby po spożyciu pokarmu, przyjęciu leku lub użądleniu owada pojawią się objawy sugerujące anafilaksję, należy:

1.Przerwać kontakt z potencjalnym alergenem. Przykładowo żądło należy usunąć możliwie szybko, niezależnie od zastosowanej techniki. Najważniejszy jest czas usunięcia, a nie sposób wykonania tej czynności.

2.Wezwać zespół ratownictwa medycznego.

3.Jak najszybciej podać adrenalinę, jeśli jest dostępna.

4.Zapewnić dostęp świeżego powietrza.

5.Nie pozostawiać chorego samego do czasu przyjazdu służb ratunkowych.

Autostrzykawkę z adrenaliną podaje się domięśniowo w przednio-boczną część uda. Lek można wstrzyknąć również przez ubranie, jeśli sytuacja wymaga natychmiastowego działania.

Pozycja poszkodowanego powinna być dostosowana do jego stanu. Osoby z nasilającą się dusznością zwykle preferują pozycję siedzącą, natomiast w przypadku znacznego spadku ciśnienia tętniczego zaleca się pozycję leżącą z uniesionymi ku górze kończynami dolnymi. Chory nie powinien nagle wstawać ani chodzić, gdyż nagła pionizacja chorego z anafilaksją wiąże się ze znacznym ryzykiem nagłego zatrzymania krążenia.

Czy podanie adrenaliny może zaszkodzić?

Jednym z najczęstszych powodów opóźnienia leczenia jest obawa przed podaniem adrenaliny. Tymczasem korzyści wynikające z jej zastosowania zdecydowanie przewyższają potencjalne ryzyko.

Adrenalina jest hormonem naturalnie produkowanym przez organizm człowieka. Po jej podaniu mogą wystąpić przejściowe objawy, takie jak przyspieszenie pracy serca, uczucie niepokoju, drżenie rąk czy wzrost ciśnienia tętniczego. Działania te są zazwyczaj krótkotrwałe i mają niewielkie znaczenie w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia.

Nawet u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego korzyści wynikające z podania adrenaliny podczas anafilaksji są zdecydowanie większe niż ryzyko związane z jej zastosowaniem.

Kiedy podać kolejną dawkę?

Po podaniu adrenaliny poprawa stanu pacjenta zwykle następuje szybko. Objawy ze strony układu oddechowego często ustępują już po kilku minutach, natomiast zmiany skórne mogą utrzymywać się nieco dłużej.

Jeżeli po 5-15 minutach od pierwszego podania nie obserwuje się wyraźnej poprawy lub objawy ponownie się nasilają, należy podać drugą dawkę adrenaliny, o ile jest dostępna.

Dlaczego konieczna jest obserwacja w szpitalu?

Każda osoba, u której podejrzewa się anafilaksję i podano adrenalinę, powinna zostać oceniona przez personel medyczny. Czas obserwacji jest ustalany indywidualnie w zależności od ciężkości reakcji i ryzyka nawrotu objawów. U części pacjentów może bowiem wystąpić tak zwana reakcja dwufazowa, czyli ponowne pojawienie się objawów po kilku godzinach od pozornego ustąpienia dolegliwości.

Obserwacja medyczna pozwala na szybkie wykrycie ewentualnego nawrotu reakcji oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia.

Znajomość objawów anafilaksji i zasad udzielania pierwszej pomocy może uratować życie. W przypadku podejrzenia ciężkiej reakcji alergicznej najważniejsze jest szybkie rozpoznanie problemu, wezwanie pomocy oraz niezwłoczne podanie adrenaliny.

FAQ

• Czym różni się reakcja alergiczna od anafilaksji? Większość reakcji alergicznych ogranicza się do łagodnych objawów, takich jak katar, łzawienie oczu, świąd skóry czy miejscowa pokrzywka. Anafilaksja jest natomiast uogólnioną reakcją organizmu, która może obejmować wiele układów jednocześnie i prowadzić do zaburzeń oddychania, spadku ciśnienia tętniczego, a nawet utraty przytomności.

• Jakie są najczęstsze przyczyny anafilaksji? Do najczęstszych przyczyn należą alergie pokarmowe, uczulenie na jad owadów błonkoskrzydłych (pszczoły, osy, szerszenie) oraz reakcje na leki. W niektórych przypadkach nie udaje się jednak jednoznacznie ustalić czynnika wywołującego.

• Jak szybko rozwijają się objawy anafilaksji? Objawy mogą pojawić się już po kilku minutach od kontaktu z alergenem. Najszybciej ciężkie reakcje rozwijają się po podaniu leków, nieco wolniej po użądleniach owadów i spożyciu uczulających pokarmów.

• Jakie objawy powinny szczególnie niepokoić? Największe zagrożenie stanowią duszność, świszczący oddech, obrzęk języka lub gardła, gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego, omdlenie oraz utrata przytomności. Wystąpienie takich objawów wymaga natychmiastowego działania.

• Dlaczego adrenalina jest lekiem pierwszego wyboru? Adrenalina szybko obkurcza naczynia krwionośne, podnosi ciśnienie tętnicze, zmniejsza obrzęk dróg oddechowych i poprawia przepływ powietrza przez oskrzela. Jest jedynym lekiem, który skutecznie przeciwdziała najgroźniejszym mechanizmom anafilaksji.

• Czy podanie adrenaliny może zaszkodzić? Działania niepożądane, takie jak przyspieszenie akcji serca, drżenie rąk czy uczucie niepokoju, zwykle mają charakter przejściowy. W sytuacji podejrzenia anafilaksji korzyści z podania adrenaliny zdecydowanie przewyższają potencjalne ryzyko.

• Czy można podać adrenalinę przez ubranie? Tak. Autostrzykawkę można wstrzyknąć przez większość rodzajów odzieży bez konieczności odsłaniania uda, co pozwala skrócić czas potrzebny na udzielenie pomocy.

• Kiedy należy podać drugą dawkę adrenaliny? Jeżeli po 5-15 minutach od pierwszego podania nie nastąpi wyraźna poprawa lub objawy ponownie się nasilą, zaleca się podanie kolejnej dawki, jeśli jest dostępna.

• Dlaczego po ustąpieniu objawów trzeba jechać do szpitala? U części pacjentów może wystąpić tak zwana reakcja dwufazowa, czyli ponowne pojawienie się objawów po kilku godzinach od początkowej poprawy. Obserwacja szpitalna pozwala szybko wykryć i leczyć taki nawrót.

Podsumowanie

Anafilaksja jest najcięższą postacią reakcji alergicznej i może w krótkim czasie doprowadzić do niewydolności oddechowo-krążeniowej. Najczęściej wywołują ją pokarmy, leki oraz jad owadów błonkoskrzydłych. Kluczowe znaczenie dla przeżycia pacjenta ma szybkie rozpoznanie objawów oraz niezwłoczne podanie adrenaliny, która pozostaje lekiem pierwszego wyboru. Każda osoba z podejrzeniem anafilaksji wymaga wezwania pomocy medycznej oraz obserwacji szpitalnej, nawet jeśli objawy ustąpiły po leczeniu. Wiedza na temat pierwszych symptomów i zasad postępowania może mieć decydujące znaczenie dla uratowania życia.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Cardona, Victoria et al. “World allergy organization anaphylaxis guidance 2020.” The World Allergy Organization journal vol. 13,10 100472. 30 Oct. 2020.

• Polskie Towarzystwo Alergologiczne. Standardy postępowania w anafilaksji. Stanowisko ekspertów PTA. Alergologia Polska - Polish Journal of Allergology. 2023.

• Muraro, Antonella et al. “EAACI guidelines: Anaphylaxis (2021 update).” Allergy vol. 77,2 (2022): 357-377.

»» Inne porady dotyczące zdrowia czytaj tutaj:

Co dzieje się, kiedy sięgasz po wodę w trakcie posiłku?

Ulubione soki owocowe wcale takie zdrowe nie są

Butelkowana woda w upalne dni to nienajlepszy pomysł

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje