Dlaczego nadmiar tłuszczu trzewnego zwiększa ryzyko chorób?

Czy wiesz, że istnieje sytuacja, w której można mieć prawidłową masę ciała, a jednocześnie gromadzić zbyt dużo tłuszczu w jamie brzusznej? Możliwa jest też sytuacja odwrotna - osoba z wysokim BMI nie musi mieć równie dużego ryzyka metabolicznego. Dla zdrowia znaczenie ma bowiem nie tylko ilość tkanki tłuszczowej, ale również jej rozmieszczenie. Szczególną uwagę zwraca tłuszcz trzewny otaczający narządy znajdujące się w jamie brzusznej, jak wątroba, nerki czy trzustka.

Tkanka tłuszczowa nie jest wyłącznie magazynem energii. Jest aktywnym narządem endokrynnym i immunologicznym wytwarzającym między innymi hormony, cytokiny i inne substancje regulujące metabolizm, apetyt, ciśnienie tętnicze, gospodarkę glukozową oraz odpowiedź zapalną. Gdy tkanki tłuszczowej jest zbyt dużo, jej funkcjonowanie może ulec zaburzeniu.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego tłuszcz trzewny jest bardziej aktywny metabolicznie niż tłuszcz podskórny.

• Czy prawidłowe BMI zawsze oznacza prawidłową ilość tkanki tłuszczowej.

• Dlaczego obwód talii może być ważnym wskaźnikiem zdrowia metabolicznego.

• W jaki sposób nadmiar tłuszczu trzewnego może wpływać na serce, wątrobę, nerki i gospodarkę glukozową.

• Dlaczego wraz z wiekiem, a szczególnie po menopauzie, może zmieniać się rozmieszczenie tkanki tłuszczowej.

• Jak można w prosty sposób ocenić ryzyko związane z otyłością brzuszną.

• Czy można zmniejszyć ilość tłuszczu trzewnego i jakie znaczenie ma redukcja masy ciała.

Nie każdy tłuszcz jest taki sam

W organizmie występują różne rodzaje tkanki tłuszczowej, a jednym z podstawowych podziałów jest rozróżnienie tłuszczu podskórnego i trzewnego.

Tłuszcz podskórny znajduje się bezpośrednio pod skórą. Tłuszcz trzewny jest natomiast zlokalizowany głębiej, w jamie brzusznej, wokół narządów wewnętrznych. Jego nadmierne nagromadzenie ma szczególne znaczenie metaboliczne.

Wraz ze wzrostem ilości tłuszczu trzewnego może dochodzić do zwiększonego uwalniania wolnych kwasów tłuszczowych oraz substancji sprzyjających przewlekłemu stanowi zapalnemu. Z czasem może to zaburzać działanie insuliny, gospodarki lipidowej i metabolizmu glukozy.

Nie oznacza to, że tłuszcz podskórny jest całkowicie obojętny, a trzewny jest jedynym źródłem problemów. Istotne są przede wszystkim ilość tkanki tłuszczowej, jej rozmieszczenie oraz sposób, w jaki ona funkcjonuje.

Brzuch może być ważniejszy niż sama masa ciała

BMI jest prostym i przydatnym wskaźnikiem oceny masy ciała, ale ma pewne ograniczenia. Nie pokazuje, ile tkanki tłuszczowej znajduje się w organizmie ani gdzie jest ona zgromadzona. Nie odróżnia również tłuszczu od masy mięśniowej.

Dlatego osoba bardzo umięśniona może mieć wysokie BMI bez nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej. Z kolei ktoś z prawidłowym BMI może mieć stosunkowo dużo tłuszczu trzewnego i mniej korzystny skład ciała.

Jednym z prostych sposobów uzupełnienia informacji uzyskanej z BMI jest pomiar obwodu talii. Zwiększający się obwód talii może wskazywać na narastające nagromadzenie tłuszczu w obrębie brzucha, a jednocześnie wiązać się z większym ryzykiem zaburzeń metabolicznych i chorób sercowo-naczyniowych. Pomiar obwodu talii nie mierzy się natomiast w najwęższym miejscu brzucha, lecz w połowie odległości pomiędzy górnym brzegiem kości biodrowej, a dolnym łukiem żebrowym, zazwyczaj blisko okolicy pępka.

Jako jeden z przyjmowanych progów otyłości brzusznej wskazuje się obwód talii wynoszący co najmniej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn. Z kolei wartości równe lub wyższe 88 cm u kobiet i 102 cm u mężczyzn mogą wiązać się z rozwojem znacznych powikłań metabolicznych.

Nie należy jednak traktować pojedynczej liczby jako granicy, po której nagle pojawia się choroba. Ryzyko metaboliczne narasta stopniowo i zależy również od wieku, płci, aktywności fizycznej, ciśnienia tętniczego oraz stężenia glukozy i lipidów.

Dlaczego tłuszcz trzewny może być niebezpieczny?

Problem pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy tkanka tłuszczowa staje się metabolicznie dysfunkcyjna. Powiększające się adipocyty, czyli komórki tłuszczowe, mogą zmieniać sposób wydzielania substancji regulujących funkcjonowanie organizmu. W tkance tłuszczowej zmienia się także aktywność komórek układu odpornościowego.

W efekcie rozwija się przewlekły, niewielkiego stopnia stan zapalny. Nie ogranicza się on wyłącznie do tkanki znajdującej się w obrębie brzucha. Substancje produkowane przez dysfunkcyjną tkankę tłuszczową mogą również wpływać na funkcjonowanie innych narządów.

Znaczenie ma też przepływ wolnych kwasów tłuszczowych do wątroby. Ich nadmiar może sprzyjać zaburzeniom gospodarki glukozowo-lipidowej oraz gromadzeniu tłuszczu w wątrobie. Z czasem zwiększa to ryzyko rozwoju insulinooporności i cukrzycy typu 2.

Coraz więcej uwagi poświęca się również zależnościom pomiędzy tkanką tłuszczową, jelitami i układem odpornościowym. Zaburzenia mikrobioty jelitowej obserwowane w otyłości mogą współwystępować z nasileniem procesów zapalnych w tkance trzewnej. Nie jest to jednak prosty mechanizm przyczynowo-skutkowy, a na stan mikrobioty i metabolizm wpływają także sposób odżywiania, aktywność fizyczna oraz wiele innych czynników.

Serce nie lubi otyłości brzusznej

Nadmiar tłuszczu trzewnego często występuje razem z innymi niekorzystnymi zmianami metabolicznymi. Mogą pojawić się podwyższone ciśnienie tętnicze, zwiększone stężenie triglicerydów, obniżone stężenie cholesterolu HDL oraz zaburzenia gospodarki glukozowej.

Taki zestaw nieprawidłowości znacząco zwiększa ryzyko rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego. Nadmiar i dysfunkcja tkanki tłuszczowej mogą być więc jednym z pierwszych elementów szerszego procesu określanego jako zespół sercowo-naczyniowo-nerkowo-metaboliczny.

Obejmuje on wzajemnie powiązane zaburzenia dotyczące metabolizmu, układu sercowo-naczyniowego i nerek. Dlatego zwiększony obwód talii nie powinien być postrzegany wyłącznie jako problem estetyczny. Może być sygnałem, że warto dokładniej przyjrzeć się ciśnieniu tętniczemu, stężeniu glukozy i lipidów oraz innym czynnikom ryzyka.

Prawidłowe BMI nie zawsze oznacza niskie ryzyko

Szczególną uwagę zwraca tzw. otyłość metaboliczna przy prawidłowej masie ciała. W takiej sytuacji BMI może mieścić się w zakresie uznawanym za prawidłowy, podczas gdy skład ciała i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej są mniej korzystne.

Problem ten może dotyczyć również osób starszych. Wraz z wiekiem często zmniejsza się masa mięśniowa, a jednocześnie rośnie ilość tkanki tłuszczowej, szczególnie w obrębie jamy brzusznej. W rezultacie masa ciała może zmieniać się niewiele, mimo że skład ciała wyraźnie się pogarsza.

To kolejny powód, dla którego sama masa ciała nie powinna być jedynym parametrem obserwowanym podczas oceny stanu zdrowia i efektów zmiany stylu życia.

Dlaczego po menopauzie łatwiej przybywa tkanki tłuszczowej na brzuchu?

U kobiet zmiany w rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej mogą nasilać się w okresie menopauzalnym. W tym czasie obserwuje się tendencję do zwiększania ilości tłuszczu trzewnego oraz jednoczesnego zmniejszania masy i siły mięśniowej.

Nie oznacza to jednak, że sama menopauza automatycznie powoduje otyłość. Na skład ciała wpływają również proces starzenia się, aktywność fizyczna, sposób odżywiania, bilans energetyczny, sen i inne elementy stylu życia.

Zmiana proporcji pomiędzy tkanką mięśniową, a tłuszczową może być natomiast jednym z powodów, dla których wraz z wiekiem obwód talii zwiększa się nawet wtedy, gdy masa ciała nie rośnie znacząco.

Jak sprawdzić, czy mamy za dużo tłuszczu trzewnego?

Najprostszym narzędziem jest centymetr krawiecki. Pomiar obwodu talii nie pozwala bezpośrednio określić ilości tłuszczu trzewnego, ale stanowi jego praktyczne przybliżenie.

Dokładniejsze informacje o rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej można uzyskać za pomocą metod obrazowych, takich jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny metoda bioimpedancji elektrycznej (BIA) lub pomiaru DEXA.

W codziennej praktyce większe znaczenie ma połączenie kilku informacji: BMI, obwodu talii, zmian masy ciała, ciśnienia tętniczego oraz wyników podstawowych badań laboratoryjnych.

Warto też pamiętać, że stosowane wartości graniczne obwodu talii nie są identyczne we wszystkich zaleceniach. Różne organizacje wykorzystują odmienne progi, zależnie między innymi od populacji i celu oceny. Wynik powinien więc być interpretowany w kontekście całego stanu zdrowia, a nie jako samodzielne rozpoznanie choroby.

Czy można zmniejszyć ilość tłuszczu trzewnego?

Tak. Dobra wiadomość jest taka, że tkanka tłuszczowa trzewna reaguje na zmianę stylu życia i zmniejszenie masy ciała. Nie trzeba jednak dążyć do określonego wyglądu sylwetki, aby poprawić zdrowie metaboliczne.

Już umiarkowana redukcja masy ciała może przynieść korzystne zmiany w zakresie gospodarki glukozowej, ciśnienia tętniczego i parametrów lipidowych. W przypadku osób z nadmierną masą ciała jako jeden z celów leczenia często przyjmuje się redukcję wynoszącą co najmniej 5-10 proc. wyjściowej masy ciała.

Najważniejsze jest jednak nie samo osiągnięcie konkretnej liczby na wadze, lecz utrzymanie korzystnych zmian przez długi czas. Pomaga w tym sposób odżywiania dostosowany do potrzeb organizmu, regularna aktywność fizyczna, ograniczenie czasu spędzanego w pozycji siedzącej, odpowiednia ilość snu oraz jeśli jest to potrzebne - profesjonalne leczenie otyłości.

Tłuszczu trzewnego nie można „spalić” wyłącznie ćwiczeniami na brzuch. Organizm nie wybiera jednego miejsca, z którego będzie pobierał energię. Redukcja tkanki tłuszczowej jest efektem zmian zachodzących w całym organizmie. Regularny ruch, szczególnie połączenie aktywności aerobowej z ćwiczeniami oporowymi, pomaga natomiast poprawić wrażliwość tkanek na insulinę, zachować masę mięśniową i wspierać kontrolę masy ciała.

Dlatego w ocenie zdrowia warto patrzeć nie tylko na samą masę ciała. Obwód talii, skład ciała, poziom aktywności fizycznej oraz podstawowe parametry metaboliczne mogą powiedzieć znacznie więcej o rzeczywistym ryzyku niż sama liczba wskazywana przez wagę.

FAQ

• Czy można mieć tłuszcz trzewny przy prawidłowym BMI? Tak. BMI nie pokazuje rozmieszczenia tkanki tłuszczowej ani jej dokładnej ilości. Osoba z prawidłową masą ciała może mieć stosunkowo dużo tłuszczu w obrębie jamy brzusznej.

• Czy duży brzuch zawsze oznacza dużo tłuszczu trzewnego? Nie. Obwód brzucha zależy również od ilości tłuszczu podskórnego, budowy ciała, napięcia mięśni, zawartości przewodu pokarmowego i innych czynników. Obwód talii jest jednak użytecznym, prostym wskaźnikiem ryzyka związanego z otyłością brzuszną.

• Czy można pozbyć się tłuszczu trzewnego ćwiczeniami na brzuch? Nie można skierować spalania tłuszczu wyłącznie na okolice brzucha. Ćwiczenia mięśni brzucha wzmacniają mięśnie, ale redukcja tkanki tłuszczowej zachodzi w całym organizmie. Regularna aktywność fizyczna pomaga jednak zmniejszać ilość tkanki tłuszczowej i poprawiać metabolizm.

• Czy tłuszcz trzewny jest związany z cukrzycą typu 2? Tak. Nadmierne nagromadzenie tłuszczu trzewnego wiąże się z większym ryzykiem insulinooporności i zaburzeń gospodarki glukozowej, które mogą prowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2.

• Dlaczego tłuszcz trzewny jest ważny dla zdrowia serca? Jego nadmiar często współwystępuje z podwyższonym ciśnieniem tętniczym, nieprawidłowym stężeniem triglicerydów i cholesterolu oraz zaburzeniami gospodarki glukozowej. Wszystkie te czynniki zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

• Czy po menopauzie zawsze przybiera się na wadze? Nie. Menopauza wiąże się ze zmianami hormonalnymi, które mogą sprzyjać zmianie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i zwiększeniu jej ilości w jamie brzusznej. Na masę i skład ciała wpływają jednak również wiek, aktywność fizyczna, sposób odżywiania i bilans energetyczny.

• Czy wystarczy kontrolować masę ciała? Nie zawsze. Warto obserwować również obwód talii, aktywność fizyczną, ciśnienie tętnicze i podstawowe parametry metaboliczne. Pozwala to uzyskać pełniejszy obraz stanu zdrowia.

• Czy niewielka redukcja masy ciała ma znaczenie? Tak. U osób z nadmierną masą ciała już redukcja wynosząca 5-10 proc. wyjściowej masy ciała może przynieść korzystne zmiany metaboliczne. Nie zawsze konieczne jest osiągnięcie „idealnej” masy ciała, aby poprawić stan zdrowia.

Podsumowanie

Tłuszcz trzewny nie jest wyłącznie zapasem energii. To aktywna metabolicznie tkanka, która w nadmiarze może sprzyjać rozwojowi przewlekłego stanu zapalnego, insulinooporności, zaburzeń lipidowych, stłuszczeniu wątroby oraz chorobom sercowo-naczyniowym i metabolicznym. Dlatego ocena zdrowia nie powinna opierać się wyłącznie na masie ciała i BMI. Równie ważne mogą być obwód talii, skład ciała, aktywność fizyczna oraz podstawowe parametry metaboliczne. Korzystne zmiany stylu życia i umiarkowana, utrzymana w czasie redukcja masy ciała mogą zmniejszać ilość tłuszczu trzewnego i poprawiać zdrowie metaboliczne.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Lee, Mi-Jeong, and Jeehoon Kim. “The pathophysiology of visceral adipose tissues in cardiometabolic diseases.” Biochemical pharmacology vol. 222 (2024): 116116.

• Lee, Mi-Jeong, and Jeehoon Kim. “The pathophysiology of visceral adipose tissues in cardiometabolic diseases.” Biochemical pharmacology vol. 222 (2024).

• Hinte, Laura C et al. “Adipose tissue retains an epigenetic memory of obesity after weight loss.” Nature vol. 636,8042 (2024): 457-465.

»» Inne porady dotyczące zdrowia czytaj i oglądaj tutaj:

Częste bóle głowy? Wyklucz te produkty

Co jeść, aby zwiększyć odporność i zwalczać infekcje

Jak się wspomóc przy aktywności fizycznej?

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje