Powrót do wyjściowej masy ciała – czy zawsze taki zły?

Przez wiele lat w dominowało przekonanie, że powrót masy ciała po zakończeniu diety redukcyjnej oznacza całkowitą utratę uzyskanych wcześniej korzyści zdrowotnych. Aktualne dane z badań interwencyjnych wskazują jednak, że takie podejście jest w znacznej części znacznym uproszczeniem i nie zawsze powrót do wyjściowej masy ciała sprzed okresu redukcji musi wiązać się z utratą korzyści zdrowotnych.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Czy powrót do wyjściowej masy ciała oznacza utratę wszystkich korzyści wynikających z jej wcześniejszej utraty.

• Jakie zmiany metaboliczne zachodzą podczas redukcji masy ciała?

• Czy istnieje i czym jest związana z redukcja masy ciała „pamięć metaboliczna”?

• Dlaczego utrzymanie masy ciała jest kluczowe dla długoterminowego zdrowia?

Co wykazały badania?

W badaniu POUNDS Lost wykazano, że różne modele żywienia prowadzą do porównywalnej poprawy parametrów metabolicznych, pod warunkiem jednak skutecznej redukcji masy ciała. Oznacza to, że kluczowym czynnikiem modyfikującym ryzyko metaboliczne był sam ubytek masy ciała, a nie specyficzny dla danego rodzaju diety rozkład makroskładników.

Z kolei w wieloletnim projekcie Look AHEAD, obejmującym osoby z cukrzycą typu 2, intensywna interwencja stylu życia doprowadziła do:

• istotnej poprawy kontroli glikemii poprzez spadek HbA1c,

• korzystnych zmian w profilu lipidowym,

• obniżenia wartości ciśnienia tętniczego.

Jednocześnie jednak w całej populacji badania nie wykazano istotnej redukcji liczby incydentów sercowo-naczyniowych, takich jak zawał mięśnia sercowego, nawet pomimo poprawy wielu ich czynników ryzyka. Wskazuje to więc, że masa ciała stanowi jedynie jeden z elementów złożonego obrazu ryzyka sercowo-naczyniowego.

Istota redukcji masy ciała - próg 5-10 proc.

W medycynie przyjmuje się, że redukcja masy ciała o 5-10 proc. wyjściowej wartości wiąże się z wymiernymi korzyściami klinicznymi, obejmującymi między innymi:

• poprawę glikemii na czczo i obniżenie HbA1c,

• zwiększenie wrażliwości insulinowej,

• redukcję ciśnienia tętniczego,

• poprawę parametrów lipidowych.

Efekty te obserwuje się stosunkowo wcześnie, często już w pierwszych miesiącach skutecznej interwencji.

„Pamięć metaboliczna”

W diabetologii funkcjonuje pojęcie zwane „metabolic memory”, opisujące długotrwałe korzyści wynikające z okresów dobrej kontroli glikemii. W kontekście otyłości analizuje się, czy analogiczne zjawisko może dotyczyć redukcji masy ciała.

Podczas procesu chudnięcia obserwuje się:

• obniżenie nasilenia przewlekłego stanu zapalnego niskiego stopnia,

• poprawę insulinowrażliwości,

• zmiany w ekspresji genów związanych z metabolizmem energetycznym.

Mechanizmy te mają podłoże epigenetyczne i obejmują modyfikacje regulujące ekspresję genów odpowiedzialnych za tempo przemian metabolicznych organizmu. Hipotetycznie mogą one częściowo tłumaczyć utrzymywanie się korzystnych parametrów nawet po częściowym odzyskaniu utraconej wcześniej masy ciała.

Należy jednak podkreślić, że w przypadku otyłości zjawisko to nie zostało jednoznacznie potwierdzone u wszystkich osób i nadal pozostaje przedmiotem badań.

Zmienność masy ciała, a ryzyko sercowo-naczyniowe

Sugeruje się, że znaczna zmienność masy ciała może wiązać się z mniej korzystnymi wynikami sercowo-naczyniowymi. Zależność ta jest jednak złożona i nie zawsze ma prosty charakter przyczynowo-skutkowy. Osoby osiągające większy początkowy spadek masy ciała w częściej utrzymywały korzystniejsze parametry metaboliczne w długim okresie, nawet przy częściowym powrocie masy ciała.

Warto również zwrócić uwagę na zjawisko określane jako „biologiczna pamięć otyłości”, odnoszące się do adaptacyjnych zmian w tkance tłuszczowej, mogących sprzyjać ponownemu przyrostowi masy ciała.

Na tym warto się skupić

Z klinicznego punktu widzenia:

• epizod skutecznej redukcji masy ciała wiąże się z realną, mierzalną poprawą parametrów metabolicznych,

• poprawa glikemii, lipidogramu i ciśnienia tętniczego pojawia się stosunkowo szybko,

• nadrzędnym celem terapeutycznym mającym na celu poprawę zdrowia w dłuższej perspektywie pozostaje trwała stabilizacja niższej niż wyjściowa masy ciała, ale tylko w przypadku stwierdzenia nadwagi lub otyłości.

Największe korzyści zdrowotne przynosi jednak długoterminowa modyfikacja stylu życia obejmująca:

• racjonalnie zbilansowaną dietę,

• regularną aktywność fizyczną,

• optymalizację snu,

• redukcję przewlekłego stresu.

W ocenie stanu metabolicznego zasadne jest monitorowanie podstawowych parametrów: glikemii na czczo, HbA1c, lipidogramu, ciśnienia tętniczego oraz obwodu talii.

FAQ

• Czy efekt jojo oznacza, że dieta była bez sensu? Nie. W okresie obniżonej masy ciała organizm funkcjonuje w korzystniejszych warunkach metabolicznych, między innymi dzięki lepszej kontroli glikemii, ciśnienia tętniczego czy profilu lipidowego.

• Jaka redukcja masy ciała ma realne znaczenie? Już redukcja 5-10 proc. wyjściowej masy ciała wiąże się z istotną poprawą parametrów metabolicznych.

• Czy poprawa parametrów utrzymuje się po częściowym powrocie masy ciała? U części osób tak, jednak efekt ten nie jest jednolity i zależy miedzy innymi od skali redukcji i czasu jej utrzymania.

• Czy wahania masy ciała są obojętne dla zdrowia? Nie. Duża zmienność masy ciała może wiązać się z gorszymi wynikami sercowo-naczyniowymi.

• Co jest ważniejsze: idealna dieta czy jej trwałość? Zdecydowanie korzystniejszym ze zdrowotnego punktu widzenia jest trwałość zmian stylu życia, a nie krótkoterminowe restrykcje.

Podsumowanie

Redukcja masy ciała, nawet jeśli nie jest trwale utrzymana, wiąże się z przejściową, lecz istotną poprawą parametrów metabolicznych. Efekt ten może częściowo utrzymywać się w czasie, jednak największe korzyści zdrowotne osiąga się poprzez długoterminową stabilizację niższej niż wyjściowa masy ciała.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Huang, Tao et al. “Genetic susceptibility to diabetes and long-term improvement of insulin resistance and β cell function during weight loss: the Preventing Overweight Using Novel Dietary Strategies (POUNDS LOST) trial.” The American journal of clinical nutrition vol. 104,1 (2016): 198-204.

• The Look AHEAD Research Group; Wing RR, Bolin P, Brancati FL, Bray GA, Clark JM, et al. Cardiovascular effects of intensive lifestyle intervention in type 2 diabetes. N Engl J Med. 2013;369(2):145–54.

»» Inne porady dotyczące zdrowia i diety czytaj tutaj:

Jedząc, nie spieszmy się. Nie warto

W trakcie odchudzania nie rezygnuj z tłuszczu!

Zasady zdrowej diety – 32 praktyczne zalecenia

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje