Otyłość szkodzi nie tylko sercu. Co pokazują badania?

Otyłość od dawna jest uznawana za jeden z najważniejszych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy typu 2 czy niektórych nowotworów. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że jej konsekwencje sięgają również mózgu. Nadmiar tkanki tłuszczowej może pogarszać pamięć, koncentrację, szybkość przetwarzania informacji oraz zdolność do rozwiązywania problemów. W dłuższej perspektywie wiąże się to także z większym ryzykiem rozwoju zespołu otępiennego.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Czy nadwaga lub otyłość mogą wpływać na pamięć i funkcje poznawcze.

• Dlaczego szczególnie niebezpieczna jest otyłość brzuszna.

• W jaki sposób tkanka tłuszczowa oddziałuje na mózg.

• Czy niedowaga jest równie niebezpieczna dla mózgu.

Otyłość może przyspieszać procesy starzenia się mózgu

Badania sugerują, że nadmierne spożycie kilokalorii, w konsekwencji prowadzące do rozwoju nadwagi lub otyłości wywołuje w mózgu zmiany przypominające te obserwowane podczas naturalnego starzenia. U młodych zwierząt karmionych dietą wysokotłuszczową stwierdzono zwiększone stężenie cząsteczki K63, której nadmiar wiązał się z zaburzeniami procesów pamięciowych. Co istotne, podobne zmiany występują również w starzejącym się mózgu.

Wyniki te wskazują, że otyłość może przyspieszać niektóre mechanizmy odpowiedzialne za pogorszenie funkcji poznawczych. Choć badania na zwierzętach nie mogą być bezpośrednio przenoszone na ludzi, dostarczają jednak kluczowych wskazówek dotyczących wpływu nadmiernej masy ciała na układ nerwowy.

Otyłość brzuszna jest szczególnie niebezpieczna

Nie każda tkanka tłuszczowa wywiera taki sam wpływ na zdrowie. Szczególnie niekorzystny jest tłuszcz trzewny gromadzący się wokół narządów jamy brzusznej, takich jak wątroba, nerki czy trzustka. Jest on bardziej aktywny metabolicznie niż tkanka tłuszczowa podskórna i sprzyja przewlekłemu stanowi zapalnemu oraz zaburzeniom metabolicznym.

Wieloletnie obserwacje wykazały, że osoby z mniejszą ilością tłuszczu trzewnego osiągały lepsze wyniki w testach oceniających funkcje poznawcze. Co więcej, redukcja tego rodzaju tkanki tłuszczowej wiązała się po latach z lepszym zachowaniem objętości mózgu. Zależności te obserwowano niezależnie od całkowitej utraty masy ciała, co sugeruje, że to właśnie zmniejszenie ilości tłuszczu trzewnego może mieć szczególne znaczenie dla zdrowia mózgu. Jednym z możliwych mechanizmów jest poprawa kontroli glikemii i ograniczenie przewlekłego stanu zapalnego.

Zarówno otyłość, jak i niedowaga mogą zwiększać ryzyko demencji

Relacja pomiędzy masą ciała, a ryzykiem otępienia nie jest jednak całkowicie jednoznaczna. Analizy obejmujące osoby w wieku podeszłym pokazują, że zarówno otyłość, jak i niedowaga wiążą się z większym ryzykiem rozwoju demencji. Szczególnie niekorzystna wydaje się niedowaga występująca w późniejszym wieku.

Jednocześnie wskazuje się, że u seniorów z nadwagą lub umiarkowaną otyłością ryzyko zaburzeń poznawczych może być pozornie niższe. Zjawisko to określane jest jako paradoks otyłości. Nie oznacza ono jednak protekcyjnego działania nadmiernej masy ciała.

W starszym wieku spadek masy ciała często jest bowiem konsekwencją niedożywienia, sarkopenii, zespołu kruchości, przewlekłych chorób lub rozwijającej się jeszcze przed pojawieniem się objawów demencji. To właśnie te czynniki mogą odpowiadać za obserwowaną zależność.

Już w średnim wieku nadmiar tkanki tłuszczowej pogarsza sprawność umysłową

Negatywny wpływ otyłości na funkcje poznawcze nie dotyczy wyłącznie osób starszych. Analizy obejmujące dziesiątki tysięcy dorosłych wykazały, że wyższe BMI wiąże się z gorszymi wynikami testów oceniających pamięć, szybkość przetwarzania informacji oraz tak zwanej inteligencji płynnej, czyli zdolności logicznego myślenia i rozwiązywania nowych problemów.

Jeszcze silniejsze zależności obserwowano w przypadku wskaźnika WHR (stosunku obwodu talii do obwodu bioder), który lepiej odzwierciedla ilość tłuszczu trzewnego. Im wyższy był WHR, tym większe były trudności w zakresie pamięci, sprawności poznawczej oraz szybkości przetwarzania informacji.

Jak nadmiar tkanki tłuszczowej wpływa na mózg?

Mechanizmów odpowiedzialnych za pogorszenie funkcji poznawczych jest prawdopodobnie kilka. Otyłość sprzyja rozwojowi nadciśnienia tętniczego, insulinooporności, cukrzycy typu 2, zaburzeń lipidowych oraz przewlekłego stanu zapalnego. Wszystkie te czynniki mogą uszkadzać naczynia krwionośne mózgu, pogarszać jego ukrwienie i przyspieszać procesy neurodegeneracyjne.

Coraz więcej danych wskazuje również na znaczenie zaburzeń metabolicznych, stresu oksydacyjnego oraz przewlekłej aktywacji układu odpornościowego, które mogą negatywnie wpływać na funkcjonowanie komórek nerwowych i procesy odpowiedzialne za uczenie się oraz zapamiętywanie.

FAQ

• Czy otyłość pogarsza pamięć? Tak, nadmierna masa ciała wiąże się z gorszymi wynikami testów pamięci, koncentracji i szybkości przetwarzania informacji.

• Dlaczego tłuszcz brzuszny jest bardziej niebezpieczny? Tkanka tłuszczowa trzewna jest aktywna metabolicznie, nasila przewlekły stan zapalny i zaburzenia gospodarki glukozowej, co może negatywnie wpływać również i na mózg.

• Czy osoby starsze powinny dążyć do jak najniższej masy ciała? Nie. U seniorów zarówno otyłość, jak i niedowaga mogą wiązać się z niekorzystnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Szczególnie niebezpieczna jest niezamierzona utrata masy ciała.

• Czy poprawa masy ciała może korzystnie wpłynąć na funkcje mózgu? Zmniejszenie ilości tłuszczu trzewnego, poprawa kontroli glikemii, zdrowa dieta i regularna aktywność fizyczna sprzyjają utrzymaniu sprawności poznawczej i mogą ograniczać ryzyko zaburzeń funkcji mózgu.

Podsumowanie

Prawidłowa masa ciała ma znaczenie nie tylko dla zdrowia kondycji sercowo-naczyniowej, ale również i dla sprawności mózgu. Nadmiar tkanki tłuszczowej, szczególnie tej trzewnej, wiąże się z gorszym funkcjonowaniem pamięci i innych zdolności poznawczych oraz może zwiększać ryzyko rozwoju demencji. Jednocześnie u osób w wieku podeszłym niebezpieczna może być również zbyt niska masa ciała, która często stanowi objaw postępujących problemów związanych w wielochorobowością czy innymi czynnikami socjoekonomicznymi. Z tego względu najkorzystniejszym rozwiązaniem pozostaje utrzymywanie prawidłowej masy ciała przez całe życie, regularna aktywność fizyczna oraz dieta wspierająca zdrowie metaboliczne i funkcjonowanie mózgu.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Pachter, D., Klein, H., Kamer, O. et al. Sustained visceral fat loss is associated with attenuated brain atrophy and improved cognitive function in late midlife. Nat Commun 17, 4434 (2026).

• Cho, S.H., Jang, M., Ju, H. et al. Association of late-life body mass index with the risk of Alzheimer disease: a 10-year nationwide population-based cohort study. Sci Rep 12, 15298 (2022).

• Luan, Sisi et al. “Associations between obesity indices and cognitive function: Evidence from a middle-aged observational and Mendelian randomisation study.” Diabetes, obesity & metabolism vol. 28,1 (2026): 485-496.

»» Inne porady dotyczące zdrowia czytaj i oglądaj tutaj:

Częste bóle głowy? Wyklucz te produkty

Co jeść, aby zwiększyć odporność i zwalczać infekcje

Jak się wspomóc przy aktywności fizycznej?

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje