Rozregulowany zegar biologiczny może szkodzić mózgowi

Współczesny styl życia coraz częściej pozostaje w konflikcie z naturalnym rytmem dobowym organizmu. Sztuczne oświetlenie, korzystanie z ekranów do późnych godzin, praca zmianowa, nieregularne pory snu i aktywność nocą sprawiają, że granica między dniem, a nocą staje się coraz mniej wyraźna. Konsekwencje mogą dotyczyć nie tylko jakości snu czy samopoczucia, ale również i funkcjonowania samego mózgu.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego osłabiony rytm dobowy może wiązać się z większym ryzykiem rozwoju demencji.

• W jaki sposób późna pora największej aktywności wiąże się z funkcjami poznawczymi.

• Dlaczego znaczenie dla mózgu może mieć nie tylko długość snu, ale również jego pora czy regularność.

• Jakie elementy stylu życia mogą rozregulowywać zegar biologiczny,

Najnowsze badania wskazują, że osoby z mniej wyraźnym, bardziej nieregularnym rytmem aktywności i odpoczynku częściej doświadczają zaburzeń funkcji poznawczych, a także mogą mieć mniejszą objętość wybranych struktur mózgu. Zależność jest szczególnie widoczna u osób starszych.

Słabszy rytm dobowy wiąże się z większym ryzykiem demencji

Jedno z badań objęło ponad 2 tysięcy osób, których średni wiek wynosił około 79 lat. Na początku obserwacji uczestnicy nie mieli rozpoznanej demencji. Ich aktywność i odpoczynek monitorowano za pomocą urządzeń noszonych na ciele, a następnie obserwowano ich przez średnio trzy lata.

Naukowcy oceniali przede wszystkim siłę i regularność rytmu dobowego. Prawidłowy, wyraźny rytm charakteryzuje się dużą aktywnością w ciągu dnia oraz niewielką aktywnością nocą. W przypadku rytmu osłabionego różnica między dniem, a nocą jest znacznie mniejsza. Osoba może być wtedy mniej aktywna w ciągu dnia, a jednocześnie bardziej niespokojna lub aktywna w nocy.

Po uwzględnieniu między innymi wieku, ciśnienia tętniczego i chorób serca stwierdzono, że osoby z najsłabszym rytmem dobowym miały niemal 2,5-krotnie wyższe ryzyko rozwoju demencji w porównaniu do uczestników z wyraźnym rytmem aktywności i odpoczynku.

Znaczenie miała również pora największej aktywności. U osób, u których jej szczyt przypadał na godzinę 14:15 lub później, ryzyko rozwoju zaburzeń poznawczych było o 45 proc. wyższe niż u osób osiągających największą aktywność wcześniej.

Nie oznacza to oczywiście, że późniejsza aktywność sama w sobie prowadzi do demencji. Wyniki pokazują zależność, a nie prosty związek przyczynowo-skutkowy. Mogą jednak wskazywać, że przesunięcie i osłabienie rytmu dobowego jest jednym z elementów związanych z gorszym funkcjonowaniem poznawczym w starszym wieku.

Rozregulowany rytm dobowy a struktura mózgu

Na możliwe konsekwencje zaburzeń rytmu dobowego wskazuje również badanie przeprowadzone w grupie 344 osób w średnim wieku około 73 lat. Uczestnicy nosili akcelerometry rejestrujące ich aktywność, a stan mózgu oceniano za pomocą rezonansu magnetycznego.

Analizy wykazały, że słabsze i bardziej fragmentaryczne rytmy aktywności i odpoczynku wiązały się z mniejszą objętością struktur znajdujących się w przyśrodkowej części płata skroniowego. Obszary te mają istotne znaczenie między innymi dla procesów pamięciowych i funkcji poznawczych.

W analizach uwzględniających zmiany zachodzące w czasie zaobserwowano także zależność pomiędzy zaburzeniami rytmu dobowego, a objętością ciała migdałowatego. Fragmentacja rytmu aktywności i odpoczynku była ponadto związana z bardziej nasilonym ogólnym zanikiem mózgu, szczególnie wśród najstarszych uczestników.

Podobnie jak w przypadku ryzyka demencji, wyników tych nie należy interpretować jako dowodu, że zaburzony rytm dobowy bezpośrednio powoduje zmniejszanie objętości mózgu. Możliwe są również zależności odwrotne oraz wpływ innych czynników związanych z wiekiem i stanem zdrowia.

Nie tylko sen. Liczy się cały rytm dobowy

Związek pomiędzy zegarem biologicznym, a zdrowiem poznawczym został również oceniony w przeglądzie obejmującym dziesięć badań z udziałem niemal 6 tysięcy osób w wieku 60 lat i więcej.

Analizowano trzy główne obszary. Pierwszy dotyczył rytmu aktywności i odpoczynku, w tym jego amplitudy, stabilności, regularności oraz pory największej aktywności. Drugi obejmował parametry snu, takie jak jego efektywność, fragmentacja, czas zasypiania czy długość nocnego czuwania. Trzeci uwzględniał czynniki stylu życia mogące zaburzać rytm dobowy - pracę zmianową i nocną.

Wyniki wskazywały na powtarzający się związek między zaburzeniami rytmu dobowego, a występowaniem zarówno łagodnych zaburzeń poznawczych, jak i demencji. Oznacza to, że znaczenie może mieć nie pojedynczy parametr snu, lecz prawidłowe funkcjonowanie całego układu dobowego obejmującego zarówno aktywność, odpoczynek, sen, jak i ekspozycję na światło.

Zegar biologiczny potrzebuje regularności

Rytm dobowy jest jednym z podstawowych mechanizmów regulujących funkcjonowanie organizmu. Wpływa na sen i czuwanie, wydzielanie hormonów, temperaturę ciała, metabolizm oraz aktywność wielu procesów fizjologicznych.

Jego prawidłowe funkcjonowanie wymaga przede wszystkim odpowiedniej synchronizacji z cyklem światła i ciemności. Problem pojawia się wtedy, gdy organizm regularnie otrzymuje sygnały sprzeczne z naturalnym rytmem, jak światło i aktywność późno w nocy, a sen w ciągu dnia.

Zaburzenia rytmu dobowego mogą również wpływać na procesy związane ze stanem zapalnym i jakością snu. Te mechanizmy są niezwykle istotne dla zdrowia mózgu i z tego względu ich przewlekłe zakłócenie może być jednym z czynników zwiększających podatność na zaburzenia neurodegeneracyjne.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która śpi później lub prowadzi nieregularny tryb życia, jest narażona na demencję. Na ryzyko zaburzeń poznawczych wpływa wiele czynników, na przykład wiek, obciążenie chorobami przewlekłymi, aktywność fizyczna, dieta, zdrowie układu krążenia, jakość snu oraz aktywność społeczna i intelektualna.

FAQ

• Czy późne chodzenie spać zwiększa ryzyko rozwoju demencji? Nie można stwierdzić, że samo późne zasypianie powoduje demencję. Badania wskazują natomiast, że osłabienie i fragmentacja rytmu aktywności i odpoczynku oraz przesunięcie szczytu aktywności na późniejsze godziny wiążą się z większym ryzykiem pojawienia się zaburzeń poznawczych.

• Czy zaburzenia rytmu dobowego mogą wpływać na strukturę mózgu? Badania wykazały związek pomiędzy słabszym rytmem aktywności i odpoczynku, a mniejszą objętością wybranych struktur mózgu oraz bardziej nasilonym zanikiem mózgu. Nie dowodzą jednak, że zaburzenia rytmu dobowego są bezpośrednią przyczyną tych zmian.

• Czy można poprawić rytm dobowy? Na jego regulację wpływają między innymi stałe pory snu i wstawania, odpowiednia ekspozycja na światło w ciągu dnia, regularna aktywność fizyczna oraz ograniczenie silnego światła i pobudzającej aktywności przed snem. Ważna jest również możliwie duża regularność całego cyklu dnia i nocy.

• Czy dobry sen chroni przed demencją? Prawidłowy sen jest jednym z elementów zdrowego stylu życia i prawidłowego funkcjonowania mózgu. Nie można jednak traktować go jako gwarancji uniknięcia demencji. Ryzyko chorób neurodegeneracyjnych zależy bowiem od wielu czynników.

Podsumowanie

Coraz więcej danych wskazuje, że zdrowie mózgu może zależeć nie tylko od tego, ile śpimy, ale również od tego, kiedy śpimy, kiedy jesteśmy aktywni i jak regularny jest nasz rytm dobowy. Zarówno osłabienie, jak i fragmentacja rytmu aktywności i odpoczynku związane są z większym ryzykiem rozwoju zaburzeń poznawczych oraz zmian w objętości wybranych struktur mózgu. Z tego względu troska o regularny sen nocny i zgodność codziennej aktywności z naturalnym cyklem światła i ciemności może być ważnym, choć nie jedynym, elementem profilaktyki zdrowia mózgu.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Wang, Wendy et al. “Association Between Circadian Rest-Activity Rhythms and Incident Dementia in Older Adults: The Atherosclerosis Risk in Communities Study.” Neurology vol. 106,2 (2026).

• Kaizi-Lutu MA, Callow DD, Rabinowitz JA, et al. Circadian rest/activity rhythms and change in MRI-derived brain volumes: Differences by age in a cognitively healthy sample. Alzheimer’s Dement. 2026.

• Lopes, L.G., Oliveira, A.S., Fingergut, C.C. et al. Association between circadian rhythm disturbances and cognitive decline in the elderly: a systematic review. Neurol Sci 47, 637 (2026).

»» O zdrowiu, śnie i wyciszeniu czytaj więcej tutaj:

Czasem warto się wyciszyć

Deficyt natury, czyli brak aktywności staje się groźny

Spacer po lesie? Nie, to lasoterapia i leśne kąpiele

Mówisz sam do siebie? To zupełnie normalne

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje