Wieś szybko się starzeje. Statystyczny rolnik ma aż 57 lat

Unia Europejska przygotowuje największy od lat program wsparcia dla młodych rolników. Problem polega jednak na tym, że nawet najwyższe premie nie zmienią podstawowej kwestii – młodzi zostaną w rolnictwie tylko wtedy, gdy gospodarstwo będzie gwarantować stabilny dochód i realną perspektywę rozwoju. Bez tego żadna strategia nie zatrzyma procesu starzenia się europejskiej wsi.

Plany związane z wymianą pokoleniową w rolnictwie są ambitne. W ub.r. Komisja Europejska ogłosiła „Strategię na rzecz wymiany pokoleń”, której efektem ma być przytrzymanie młodych w sektorze rolnym do takiego stopnia, by w 2040 roku osiągnąć podwojenie udziału młodych rolników w całej strukturze demograficznej. A docelowo młodzi i początkujący rolnicy powinni stanowić około 24 proc. wszystkich rolników w Europie.

Pomóc ma w tym długofalowe działanie, które zakłada m.in. duże wsparcie finansowe dla młodych rolników, ułatwiony dostęp do ziemi i kredytów oraz pomoc w „godzeniu pracy z życiem prywatnym”. KE zaproponowała, żeby co najmniej 6 proc. budżetu Wspólnej Polityki Rolnej było przeznaczane na wsparcie młodych rolników – w praktyce byłoby to podwojenie obecnych wydatków.

To nie wszystko. Zachęcą dla młodych, od kolejnego okresu finansowania WPR, ma być tzw. „pakiet startowy”, w ramach którego na start rolnik ma otrzymać ryczałt w wysokości do 300 tys. euro. Kwota jest zatem godna uwagi. Komisja w swych planach idzie dalej – chce przekonać młodych do przejmowania gospodarstw m.in. publicznym współfinansowaniem usług, który umożliwi uwaga! wzięcie gospodarzowi urlopu wypoczynkowego czy zwolnienia chorobowego. Tak szerokie wsparcie dla młodych ma jeden cel – zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego i zatrzymanie procesu wyludniania się terenów wiejskich.

Gospodarstwa nadal atrakcyjne

Cel tej strategii wydaje się jednak karkołomny z uwagi na krótki czas na realizację oraz nie do końca sprzyjające okoliczności, które mogą zaważyć na ostatecznych decyzjach młodych. Wahania cen na rynkach rolnych, pogłębiająca się dekoniunktura, uderzające w rolnictwo międzynarodowe umowy handlowe, rosnące wymogi środowiskowo - klimatyczne czy istotne zmiany w kolejnej perspektywie WPR z pewnością nie są tymi czynnikami, które przekonują młodych do przejmowania gospodarstw.

Z drugiej jednak strony sektor rolny ma przed sobą perspektywy rozwojowe. Nowe technologie ułatwiają pracę na roli, dzięki czemu staje się ona mniej wymagająca fizycznie i obciążająca czasowo. Co też powoduje, że często podnoszone „uwiązanie do gospodarstwa” jest mniej dotkliwe, a młodzi rolnicy mogą realizować się na innych polach – dodatkowo kształcąc się czy wyjeżdżając na zagraniczne wakacje. Nikt nie dyskutuje z faktem, że rośnie również poziom życia na wsi. Ktoś mógłby zatem zapytać, skoro jest tak dobrze – to dlaczego jest tak źle?

Typowy europejski rolnik coraz starszy

Statystyki demograficzne w sektorze agro są niestety niepokojące. Obecnie średni wiek rolnika w Unii Europejskiej to 57 lat, a osoby poniżej 40. roku życia stanowią zaledwie 12 proc. wszystkich gospodarzy. Tych, którzy mają mniej niż 35 lat jest jedynie 6 proc. a ma 65 lat i więcej.

Starzenie się rolników następuje także w Polsce. Potwierdzają to dane GUS. Z Powszechnego Spisu Rolnego 2020 wynika, że w ciągu zaledwie dekady średni wiek producenta rolnego wzrósł z 48 do prawie 50 lat. Co istotne, proces starzenia się użytkowników gospodarstw rolnych jest zauważalny w każdym z województw. Według statystyk – najbardziej w woj. dolnośląskim, gdzie średnia wieku rolnika wzrosła w 10 lat o trzy i pół roku.

Im mniejsze gospodarstwo, tym starszy rolnik

Z danych statystycznych GUS wynika jeszcze coś istotnego – widać wyraźną korelacja między wiekiem użytkownika a powierzchnią gospodarstwa. Im bowiem większa jest powierzchnia użytków rolnych, tym młodszy jest rolnik. Aż 46 proc. gospodarstw o wielkości do 5 ha (które stanowią ponad połowę wszystkich w kraju) prowadzona jest przez osoby w wieku 55 lat i starsze. To pokazuje, że młodzi oczekują stabilnych dochodów, a małe gospodarstwa mogą im tego nie zapewnić.

Premia dla młodych rolników

Przekonywanie młodych do pozostania w rolnictwie wydaje się być jednak słusznym kierunkiem. Może nie wszystkich i nie za wszelką cenę, ale tych, którzy mają przed sobą perspektywy i mogliby jeszcze zdziałać wiele w sektorze rolnym – już tak. Pytanie jak to zrobić? Premia dla młodych rolników cieszy się zainteresowaniem, jeśli chodzi wsparcie skierowane do potencjalnych następców. W perspektywie PROW 2014-2020 z tego programu skorzystało niemal 25 tys. osób, a łączna wartość wsparcia zbliża się do 3 mld zł. W aktualnym programowaniu Wspólnej Polityki Rolnej – corocznie, począwszy od 2023 roku – do ARiMR trafia ponad 3 tys. wniosków. Średni wiek wnioskodawcy to 26 lat, a przeciętna wielkość gospodarstwa –18 hektarów.

Na co idą pieniądze?

Biuro prasowe ARiMR wymienia: ciągniki rolnicze, siewniki zbożowe, kosiarki, maszyny do zielonki, przyczepy i opryskiwacze. Kwota wsparcia to 200 tys. zł, a od tego roku – dla producentów zwierząt – 300 tys. zł. Wszystko wskazuje na to, że w tegoroczny nabór o środki w ramach premii będzie ostatnim.

O dopłaty wnioskuje 50 tys. osób

Młodzi rolnicy mogą liczyć także na pieniądze w ramach dopłat bezpośrednich. Stawka płatności w 2025 roku wyniosła 256,55 zł w przeliczeniu na hektar. Płatność dla młodych rolników to unijne wsparcie dochodów przyznawane osobom do 40. roku życia, które rozpoczęły działalność rolniczą nie wcześniej niż pięć lat przed złożeniem wniosku. Płatność ta przyznawana jest maksymalnie do 50 ha gruntów.

Do Agencji o to wsparcie wnioskuje co roku ponad 50 tys. osób, którym przyznaje się łącznie od 173 do 204 tys. zł. Tutaj wiek już jest wyższy – średnia to prawie 32 lata, a przeciętna wielkość gospodarstwa sięga 13 ha. Zdecydowanie dominującym profilem działalności jest produkcja roślinna.

Grzegorz Szafraniec

Na podst.: GUS, gov.pl, ARiMR, wiescirolnicze.pl