Okres dojrzewania mózgu to nie tylko wiek szkolny

Najnowsze badania neuroobrazowe wskazują, że rozwój mózgu człowieka trwa znacznie dłużej, niż do tej pory sądzono. Osiąga on swoją względną dojrzałość dopiero we wczesnych latach trzeciej dekady życia. Mózg nie rozwija się w sposób liniowy i schematyczny od narodzin do starości, lecz przechodzi przez cztery wyraźne etapy rozwojowe, rozdzielone punktami zwrotnymi przypadającymi orientacyjnie na wiek 9, 32, 66 oraz 83 lat.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Jak długo trwa rozwój mózgu człowieka i kiedy osiąga swoją względną dojrzałość.

• Jakie są cztery główne etapy życia mózgu oraz w jakim wieku się rozpoczynają.

• Na czym polega wczesny rozwój mózgu i które są kluczowe dla jego prawidłowego dojrzewania.

• Jak zmienia się mózg w dorosłości.

• Czym charakteryzuje się wczesne i późne starzenie mózgu oraz jakie konsekwencje mają te zmiany dla funkcji poznawczych i ryzyka chorób neurodegeneracyjnych.

Wnioski te oparto na analizie skanów mózgu wykonanych u około 4000 osób w szerokim zakresie wieku - od dzieciństwa do późnej starości. Uzyskane wyniki potwierdzają, iż mózg pozostaje strukturą wysoce plastyczną, podatną na wpływ doświadczeń i warunków środowiskowych przez całe życie.

Wczesny rozwój mózgu

Pierwszy etap obejmuje okres od niemowlęctwa do około dziewiątego roku życia i charakteryzuje się bardzo dynamicznym rozwojem. W tym czasie dochodzi do szybkiego wzrostu objętości mózgu, intensywnego tworzenia połączeń synaptycznych oraz selektywnego wyłączania nieaktywnych synaps, sprzyjając optymalizacji sieci neuronalnych.

Istota szara, odpowiedzialna za przetwarzanie i integrację informacji, oraz istota biała, pełniąca funkcję systemu komunikacyjnego między różnymi obszarami mózgu, osiągają w tym okresie kluczowe parametry rozwojowe. Maksymalna grubość kory mózgowej oraz jej wyraźne pofałdowanie uznawane są za istotne wskaźniki prawidłowego dojrzewania i przyszłej sprawności poznawczej.

Okres dojrzewania

Około dziewiątego roku życia mózg wchodzi w fazę adolescencji, charakteryzującą się głęboką reorganizacją połączeń neuronalnych. Jest to jedyny etap w życiu, w którym sieci mózgowe stają się wyraźnie bardziej wydajne. Następuje coraz lepsza integracja pomiędzy różnymi regionami układu nerwowego, bezpośrednio przekładając się na rozwój zdolności poznawczych i wykonawczych.

Jednocześnie jest to pierwszy okres zwiększonej podatności na rozwój zaburzeń zdrowia psychicznego. Wyniki badań sugerują, że adolescencja trwa znacznie dłużej, niż wcześniej zakładano. Jej koniec nie następuje wraz z okresem nastoletnim, lecz może obejmować czas aż do około 32. roku życia, tym samym redefiniując tradycyjne rozumienie granic dojrzewania mózgu.

Faza dojrzałości

Po zakończeniu okresu adolescencji następuje etap dorosłości, rozpoczynający się przeciętnie około 32. roku życia. Jest to najsilniejszy punkt zwrotny w cyklu życia mózgu. Struktura i organizacja sieci neuronalnych ulegają stabilizacji, a zmiany zachodzą znacznie wolniej niż we wcześniejszych fazach rozwoju.

W tym okresie obserwuje się stopniowe wyhamowanie wzrostu wydajności poznawczej, a niektóre aspekty inteligencji i cech osobowości osiągają poziom plateau. Mózg przez kolejne dekady funkcjonuje względnie stabilnie, przy zachowaniu zdolności adaptacyjnych, choć ich zakres ulega stopniowemu ograniczeniu.

Wczesne starzenie się

Około 66. roku życia rozpoczyna się faza wczesnego starzenia się mózgu. Proces ten ma charakter stopniowy i nie wiąże się z nagłym spadkiem jego funkcji. Dochodzi wtedy jednak do zauważalnych zmian w organizacji połączeń neuronalnych, w szczególności do degradacji istoty białej, przekładającej się na ograniczenie efektywnej komunikacji pomiędzy różnymi obszarami mózgu.

Mózg zaczyna funkcjonować mniej jako jednolity, zintegrowany system, a bardziej jako zbiór współpracujących, lecz słabiej skoordynowanych regionów. W tym okresie istotnie wzrasta również ryzyko chorób wpływających na funkcjonowanie mózgu, w tym schorzeń naczyniowych oraz zaburzeń neurodegeneracyjnych.

Późne starzenie się

Ostatni etap, określany jako późne starzenie się, rozpoczyna się około 83. roku życia i pozostaje najsłabiej poznany ze względu na ograniczoną dostępność zdrowych osób w tym wieku. Zmiany obserwowane w mózgu mają charakter jakościowo podobny do tych występujących we wcześniejszym starzeniu, jednak są wyraźnie bardziej nasilone i obejmują większe obszary struktur mózgowych.

Co to dla nas znaczy?

Identyfikacja wyraźnych etapów rozwoju i starzenia się mózgu w ciągu całego życia pozwala w sposób lepszy i bardziej dokładny zrozumieć mechanizmy leżące u podłoża, na przykład trudności w uczeniu się u dzieci, zmiennego ryzyka zaburzeń psychicznych w młodym wieku dorosłym czy narastającej podatności na demencję w późniejszych dekadach życia.

FAQ

• Do kiedy dojrzewa mózg człowieka? Mózg osiąga względną dojrzałość strukturalną i funkcjonalną około 32. roku życia, przy czym proces dojrzewania rozpoczyna się już w dzieciństwie i trwa przez cały okres nastoletni.

• Co wyróżnia okres adolescencji mózgu? To jedyny etap życia, w którym sieci neuronowe stają się wyraźnie bardziej wydajne. Wtedy też zachodzi intensywna reorganizacja połączeń i integracja funkcjonalna mózgu.

• Jakie zmiany zachodzą w mózgu w dorosłości? Struktura mózgu stabilizuje się, zmiany funkcji poznawczych są wolniejsze, a niektóre aspekty inteligencji i cech osobowości osiągają plateau.

• Czym charakteryzuje się wczesne starzenie mózgu? Stopniową degradacją istoty białej, spadkiem integracji sieci mózgowych oraz zwiększeniem ryzyka chorób naczyniowych i neurodegeneracyjnych.

• Co to jest późne starzenie mózgu? Ostatni etap życia, rozpoczynający się po 83. roku życia, w którym zmiany w strukturze i funkcjonowaniu mózgu są bardziej nasilone niż w fazie wczesnego starzenia.

Podsumowanie

Mózg człowieka pozostaje niezwykle dynamicznym i plastycznym organem przez całe życie. Jego rozwój i starzenie przebiega w wyraźnych etapach z punktami zwrotnymi w wieku około 9, 32, 66 i 83 lat.

Wczesny rozwój i adolescencja decydują o wydajności i organizacji sieci neuronalnych, dorosłość cechuje się względną stabilizacją funkcji poznawczych, a starzenie przebiega stopniowo, znacznie zwiększając ryzyko rozwoju zaburzeń poznawczych i chorób neurodegeneracyjnych.

Filip Siódmiak

Źródło:

• Mousley, Alexa et al. “Topological turning points across the human lifespan.” Nature communications vol. 16,1 10055. 25 Nov. 2025.

»» O umyśle, zdrowiu i diecie czytaj więcej tutaj:

Ten nawyk może „skurczyć” mózg

Czy przez te wszystkie lata studiowaliśmy niewłaściwie?

Te produkty lepiej ograniczyć w podeszłym wieku

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje