Niecodzienne oblicze tłuszczy

Tłuszcze odgrywają fundamentalną rolę w funkcjonowaniu organizmu człowieka, wpływając nie tylko na pracę układu nerwowego, hormonalnego czy immunologicznego, ale także na wchłanianie kluczowych składników odżywczych. Choć przez wiele lat były postrzegane głównie jako czynnik ryzyka rozwoju otyłości i chorób metabolicznych, współczesna nauka jednoznacznie wskazuje, że problemem nie jest sama obecność tłuszczu w diecie, lecz jego jakość czy struktura chemiczna. Eliminacja tłuszczu z diety stoi więc w sprzeczności z podstawowymi zasadami fizjologii człowieka.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego tłuszcze są niezbędne dla funkcjonowania mózgu i układu nerwowego.

• Jaką rolę pełnią lipidy.

• W jaki sposób tłuszcze wpływają na gospodarkę hormonalną i ekspresję genów.

• Dlaczego bez tłuszczu nie dochodzi do prawidłowego wchłaniania witamin A, D, E i K.

• Jak jakość tłuszczów oddziałuje na insulinowrażliwość i metabolizm glukozy.

Rola tłuszczy

Podstawową funkcją tłuszczów jest dostarczanie energii. Gram lipidów dostarcza około dziewięciu kilokalorii, co czyni je najbardziej skoncentrowanym źródłem energii w diecie. Z ewolucyjnego punktu widzenia wysoka gęstość energetyczna tłuszczu umożliwiała przetrwanie okresów niedoboru pożywienia oraz zwiększonego zapotrzebowania energetycznego. W warunkach fizjologicznych tłuszcze stanowią główne paliwo metaboliczne w stanie spoczynku, podczas snu oraz w trakcie długotrwałego wysiłku o umiarkowanej intensywności.

Znacznie istotniejsza od funkcji energetycznej jest jednak rola strukturalna tłuszczów. Lipidy są podstawowym składnikiem błon komórkowych, determinując przy tym ich płynność, przepuszczalność oraz aktywność receptorów i transporterów. Skład kwasów tłuszczowych w błonach komórkowych wpływa bezpośrednio na zdolność komórek do komunikacji, przekazywania sygnałów oraz adaptacji do zmieniających się warunków metabolicznych. Niedobór tłuszczów lub dominacja niekorzystnych frakcji lipidowych może prowadzić do zaburzeń funkcji komórkowych o charakterze ogólnoustrojowym.

Szczególną rolę lipidy pełnią w układzie nerwowym. Mózg człowieka w ponad połowie składa się z tłuszczów, w tym długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, warunkujących prawidłowe przewodnictwo nerwowe, plastyczność synaptyczną oraz sprawność procesów poznawczych. Skład lipidowy diety wpływa na strukturę neuronów, funkcjonowanie synaps oraz stabilność osłonek mielinowych, a tym samym na zdrowie neurologiczne i psychiczne.

Tłuszcze są również niezbędne do prawidłowego wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach - A, D, E oraz K. Brak lipidów w posiłku uniemożliwia ich efektywną absorpcję w przewodzie pokarmowym, co może prowadzić do niedoborów skutkujących zaburzeniami widzenia, odporności, metabolizmu kostnego oraz nasileniem stresu oksydacyjnego. Nawet dieta bogata w produkty roślinne nie spełni swojej funkcji odżywczej, jeśli będzie skrajnie niskotłuszczowa.

Funkcja regulacyjna tłuszczów obejmuje ich udział w syntezie związków sygnałowych, takich jak eikozanoidy, biorące udział w procesach zapalnych, krzepliwość krwi oraz napięcia naczyń. Równowaga pomiędzy różnymi frakcjami kwasów tłuszczowych decyduje o tym, czy reakcje zapalne mają charakter adaptacyjny, czy też patologiczny. Zaburzenie tej równowagi sprzyja rozwojowi chorób przewlekłych o podłożu zapalnym.

Coraz więcej dowodów wskazuje, że tłuszcze oddziałują także na ekspresję genów. Niektóre kwasy tłuszczowe aktywują receptory regulujące geny związane z metabolizmem lipidów, glukozy oraz odpowiedzią zapalną. Oznacza to, że skład tłuszczów w diecie może wpływać na funkcjonowanie wątroby, mięśni i tkanki tłuszczowej na poziomie molekularnym, modulując ryzyko chorób metabolicznych.

Cholesterol

Lipidy odgrywają kluczową rolę w gospodarce hormonalnej. Cholesterol stanowi niezbędny substrat do syntezy hormonów steroidowych, a skład kwasów tłuszczowych błon komórkowych wpływa na wrażliwość tkanek na działanie hormonów. Długotrwałe diety bardzo niskotłuszczowe mogą prowadzić do zaburzeń hormonalnych, w tym nieprawidłowości cyklu menstruacyjnego, obniżonej płodności oraz zaburzeń osi podwzgórze-przysadka–nadnercza.

Gospodarka węglowodanowa

Istotny jest również wpływ tłuszczów na metabolizm glukozy i insulinowrażliwość. Kwasy tłuszczowe nienasycone sprzyjają prawidłowej odpowiedzi komórek na insulinę, natomiast nadmiar tłuszczów trans i niekorzystnych frakcji nasyconych może zaburzać sygnalizację insulinową. Obecność tłuszczu w posiłku spowalnia wchłanianie węglowodanów, stabilizując glikemię poposiłkową i zmniejszając gwałtowne wyrzuty insuliny.

Funkcja ochronna

Nie można pominąć także funkcji ochronnej tkanki tłuszczowej, pełniącej rolę izolatora termicznego oraz amortyzatora mechanicznego. Zarówno jej nadmiar, jak i skrajny niedobór prowadzą do poważnych zaburzeń metabolicznych. Przykłady ciężkich niedoborów tkanki tłuszczowej pokazują, że jej obecność jest warunkiem utrzymania homeostazy metabolicznej.

FAQ

• Czy tłuszcz w diecie jest konieczny? Tak. Bez tłuszczów organizm nie jest w stanie utrzymać prawidłowej struktury komórek, produkcji hormonów ani funkcji układu nerwowego.

• Czy dieta niskotłuszczowa jest bezpieczna w dłuższej perspektywie? Skrajnie niskotłuszczowe diety mogą prowadzić do zaburzeń hormonalnych, niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach oraz problemów metabolicznych.

• Czy wszystkie tłuszcze działają tak samo? Nie. Efekt biologiczny tłuszczów zależy od ich struktury chemicznej, proporcji i źródła pochodzenia.

• Jaki wpływ mają tłuszcze na poziom cukru we krwi? Spowalniają wchłanianie węglowodanów i mogą poprawiać stabilność glikemii poposiłkowej.

• Czy cholesterol jest potrzebny organizmowi? Tak. Jest niezbędnym substratem do syntezy hormonów steroidowych i składnikiem błon komórkowych.

Podsumowanie

Z perspektywy fizjologii człowieka tłuszcze nie są elementem opcjonalnym, lecz jednym z fundamentów życia. Ich rola wykracza daleko poza dostarczanie energii i obejmuje regulację procesów komórkowych, hormonalnych, metabolicznych i immunologicznych. To jakość i struktura tłuszczów, a nie ich sama obecność w diecie, decydują o wpływie na zdrowie.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Chianese, Rosanna et al. “Impact of Dietary Fats on Brain Functions.” Current neuropharmacology,  vol. 16,7 (2018): 1059-1085.

• Daniel Espes, Kailash Singh, Stellan Sandler, Per-Ola Carlsson; Increased Interleukin-35 Levels in Patients With Type 1 Diabetes With Remaining C-Peptide. Diabetes Care 1 August 2017; 40 (8): 1090–1095.

»» Inne porady dotyczące zdrowia i diety czytaj tutaj:

W trakcie odchudzania nie rezygnuj z tłuszczu!

Jak w praktyce ograniczyć spożycie tłuszczów trans?

Zasady zdrowej diety – 32 praktyczne zalecenia

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje