Nie każdy błonnik jest taki sam

Termin „błonnik pokarmowy” wbrew pozorom z naukowego punktu widzenia wciąż pozostaje pojęciem skrótowym, nie oddającego w pełni niezwykłej złożoności tej grupy związków. Poszczególne frakcje włókien pokarmowych różnią się od siebie budową chemiczną, właściwościami oraz sposobem oddziaływania na organizm.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Dlaczego pojęcie „błonnik pokarmowy” to pojęcie niejednoznaczne.

• Jak różne właściwości błonnika przekładają się na odmienne efekty i właściwości.

• Jaką rolę odgrywa mikrobiota jelitowa w działaniu błonnika.

• Dlaczego źródło błonnika w diecie ma znaczenie.

W konsekwencji różne rodzaje błonnika prowadzą do odmiennych efektów metabolicznych, immunologicznych oraz klinicznych - od modulacji glikemii, przez wpływ na profil lipidowy, po regulację procesów zapalnych i funkcji bariery jelitowej.

Przez wiele lat był postrzegany był głównie jako składnik nieulegający trawieniu, którego podstawową rolą jest zwiększanie objętości mas kałowych i zapobieganie zaparciom. Takie podejście nie uwzględnia jednak faktu, że włókna pokarmowe aktywnie uczestniczą w regulacji metabolizmu oraz w ścisłej komunikacji pomiędzy dietą, mikrobiotą jelitową i układem odpornościowym. Współczesne ujęcie błonnika zakłada traktowanie go jako zróżnicowanej grupy substancji biologicznie czynnych, których działanie zależy zarówno od ich właściwości, jak i od indywidualnego stanu zdrowotnego oraz mikrobiologicznego człowieka.

Właściwości funkcjonalne błonnika

Tradycyjny podział błonnika na frakcje rozpuszczalne i nierozpuszczalne powoli odchodzi w zapomnienie.

Obecnie coraz większe znaczenie przypisuje się takim cechom jak lepkość, zdolność do żelowania, fermentowalność w jelicie grubym oraz selektywność wobec określonych grup bakterii jelitowych. To właśnie te właściwości determinują wpływ włókien pokarmowych na metabolizm glukozy i lipidów, procesy zapalne oraz motorykę przewodu pokarmowego.

Frakcje o wysokiej lepkości, takie jak beta-glukany, pektyny czy inulina, spowalniają opróżnianie żołądka oraz ograniczają tempo wchłaniania glukozy i kwasów żółciowych w jelicie cienkim. Mechanizmy te sprzyjają poprawie kontroli glikemii poposiłkowej oraz obniżeniu stężenia cholesterolu frakcji LDL. Efekty te mają szczególne znaczenie u osób z insulinoopornością, cukrzycą typu 2 oraz zaburzeniami lipidowymi.

Błonnik nierozpuszczalny z kolei, obecny głównie w produktach z pełnego ziarna, otrębach oraz skórkach warzyw, wykazuje odmienne spektrum działania. Jego podstawową funkcją jest skracanie czasu pasażu jelitowego i zwiększanie objętości treści jelitowej, mogącego ograniczać ekspozycję błony śluzowej jelita na potencjalnie szkodliwe metabolity. Coraz częściej zwraca się także uwagę, iż mechanizmy te mogą przekładać się na zmniejszenie ryzyka chorób przewlekłych, w tym zaburzeń sercowo-naczyniowych.

Interakcje z mikrobiotą jelitową

Kluczowym elementem działania wielu frakcji błonnika jest ich fermentacja w jelicie grubym. Włókna pokarmowe stanowią substrat dla bakterii jelitowych, a ich rozkład prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, takich jak maślan, propionian i octan. Związki te pełnią funkcje sygnałowe i metaboliczne, wpływając na integralność bariery jelitowej, regulację odpowiedzi immunologicznej oraz metabolizm energetyczny.

Maślan odgrywa szczególną rolę jako podstawowe źródło energii dla komórek nabłonka jelita grubego oraz jako czynnik o działaniu przeciwzapalnym. Jego obecność wiąże się z poprawą wrażliwości insulinowej oraz obniżeniem stężenia markerów stanu zapalnego. Warto jednak podkreślić, że zdolność do produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych zależy zarówno od rodzaju spożywanego błonnika, jak i od składu mikrobioty jelitowej, co częściowo tłumaczy zróżnicowaną odpowiedź organizmu na diety bogate w błonnik pokarmowy.

Błonnik nie zawsze taki dobry?

Zależność pomiędzy spożyciem błonnika, a ryzykiem rozwoju chorób przewlekłych jest jednym z lepiej udokumentowanych obszarów badań. Szczególnie silne powiązania obserwuje się w odniesieniu do chorób sercowo‑naczyniowych, zaburzeń gospodarki węglowodanowej oraz nowotworów przewodu pokarmowego, zwłaszcza jelita grubego. Ochronne działanie błonnika ma charakter wieloczynnikowy i obejmuje zarówno efekty mechaniczne, jak i metaboliczne oraz immunologiczne.

Coraz więcej danych wskazuje również na związek między wysokim spożyciem błonnika, a niższym ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. Istotne znaczenie ma jednak przy tym źródło włókien pokarmowych. Błonnik pochodzący z naturalnych produktów roślinnych działa w ramach tak zwanej matrycy pokarmowej, współistniejąc z witaminami, składnikami mineralnymi, polifenolami i innymi związkami bioaktywnymi. Izolowane frakcje błonnika nie zawsze odtwarzają ten sam profil efektów biologicznych.

Nowe właściwości błonnika?

Współczesne badania nad błonnikiem coraz częściej wykraczają poza klasyczne obszary metaboliczne. Pojawiają się doniesienia sugerujące, że niektóre frakcje włókien pokarmowych mogą sprzyjać zwiększonemu wydalaniu określonych związków chemicznych z organizmu, tym samym otwierając nowe perspektywy dla prewencji różnego rodzaju środowiskowych czynników ryzyka. Choć obserwacje te wymagają dalszej weryfikacji, podkreślają one na ten moment, jak złożone i wielowymiarowe jest oddziaływanie diety na zdrowie.

FAQ

• Czy każdy rodzaj błonnika działa tak samo? Nie. Poszczególne frakcje błonnika różnią się fermentowalnością, lepkością i wpływem na mikrobiotę, co prowadzi do jego odmiennych efektów.

• Czy suplementy błonnika mogą zastąpić produkty roślinne? Izolowane frakcje błonnika nie zawsze odtwarzają działanie błonnika obecnego w na przykład warzywach czy owocach.

• Dlaczego odpowiedź na dietę bogatą w błonnik bywa różna u różnych osób? Istotną rolę odgrywają różnice w składzie mikrobioty jelitowej oraz w stanie metabolicznym każdego organizmu.

Podsumowanie

Obraz wyłaniający się z aktualnej wiedzy jest jednoznaczny - błonnik nie jest jednorodnym składnikiem, którego działanie można sprowadzić do jednego mechanizmu. Różne frakcje włókien pokarmowych wpływają na organizm w odmienny sposób, a ich znaczenie zależy od jakości diety, składu mikrobioty oraz stanu klinicznego danej osoby. Z perspektywy zdrowia publicznego oznacza to potrzebę odejścia od uproszczonego myślenia o ilości błonnika na rzecz uwzględniania jego różnorodności i źródeł w codziennej diecie.

Filip Siódmiak

Źródła:

• Reynolds, Andrew et al. „Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses”, The Lancet, Volume 393, Issue 10170, 434 – 445.

• Valdes, Ana M et al. “Role of the gut microbiota in nutrition and health.” BMJ (Clinical research ed.) vol. 361 k2179. 13 Jun. 2018.

»» Inne porady dotyczące zdrowia i diety czytaj tutaj:

Zasady zdrowej diety – 32 praktyczne zalecenia

Jedząc, nie spieszmy się. Nie warto

Przez ten błąd nie chudniesz! Dietetyk radzi

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje