Dieta może zmniejszać ryzyko zaćmy

Zaćma należy do najczęstszych przyczyn pogorszenia widzenia i utraty wzroku na świecie. Jej rozwój wiąże się z wieloma czynnikami ryzyka, w tym z wiekiem, cukrzycą, paleniem tytoniu czy nadmiernym spożyciem alkoholu. W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się również znaczeniu stylu życia, w szczególności…. diety.

Czego dowiesz się z artykułu?

• Jakie procesy odpowiadają za rozwój zaćmy.

• Dlaczego stres oksydacyjny sprzyja zmętnieniu soczewki.

• Jakie składniki diety mogą potencjalnie zmniejszać ryzyko rozwoju choroby.

• Jaką rolę mogą odgrywać warzywa, owoce, tłuste ryby oraz napoje zawierające kofeinę.

Jak powstaje zaćma?

Soczewka oka zbudowana jest głównie z białek strukturalnych określanych jako krystaliny, odpowiadających za jej przejrzystość oraz zdolność do prawidłowego załamywania światła. W przeciwieństwie do wielu innych tkanek organizmu, soczewka charakteryzuje się bardzo ograniczoną zdolnością do wymiany uszkodzonych białek. W konsekwencji zmiany strukturalne w krystalinach kumulują się przez całe życie.

Jednym z kluczowych mechanizmów prowadzących do zmętnienia soczewki jest stres oksydacyjny. Długotrwała ekspozycja na czynniki środowiskowe, takie jak promieniowanie ultrafioletowe czy reaktywne formy tlenu, sprzyja utlenianiu białek soczewki. Prowadzi to do zmian zwiększających skłonność białek do agregacji. Powstające agregaty zaburzają przejrzystość soczewki, co przekłada się na podstawę patogenezy zaćmy.

Procesy te są również powiązane z ogólnoustrojowym starzeniem się organizmu. Jednym z jego markerów biologicznych jest długość telomerów w leukocytach. Krótsze telomery, będące wskaźnikiem bardziej zaawansowanego starzenia komórkowego, obserwuje się częściej u osób z zaćmą oraz z bardziej nasilonym zmętnieniem soczewki. Sugeruje to, że zmiany zachodzące w soczewce mogą odzwierciedlać ogólny stan starzenia organizmu.

Rola przeciwutleniaczy

Z uwagi na istotną rolę stresu oksydacyjnego w patogenezie zaćmy szczególne zainteresowanie budzi znaczenie przeciwutleniaczy. W badaniach eksperymentalnych oraz obserwacyjnych wykazywano korzystny wpływ takich związków jak witaminy A, C i E, β-karoten, luteina oraz zeaksantyna. Związki te mogą ograniczać uszkodzenia oksydacyjne białek soczewki oraz wspierać mechanizmy obrony antyoksydacyjnej.

Również i wzorce żywieniowe bogate w warzywa czy owoce, będące naturalnym źródłem licznych związków bioaktywnych, wiązano z niższym ryzykiem rozwoju zaćmy. Jednocześnie wyniki badań z zastosowaniem suplementacji poszczególnych antyoksydantów pozostają wciąż niejednoznaczne.

Istotną rolę mogą odgrywać także wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3. Stanowią one ważny element strukturalny błon komórkowych oraz wykazują działanie przeciwzapalne, co może potencjalnie ograniczać procesy prowadzące do uszkodzeń soczewki.

Spożycie warzyw i owoców

Analizy populacyjne wskazują na zależność pomiędzy częstotliwością spożycia warzyw i owoców, a ryzykiem rozwoju zaćmy. Osoby o wyższym spożyciu tych produktów wykazują niższe prawdopodobieństwo wystąpienia choroby w porównaniu z osobami, których dieta zawiera niewielkie ilości roślin.

W szczególności korzystne zależności obserwowano w odniesieniu do spożycia roślin strączkowych, pomidorów oraz owoców takich jak jabłka i gruszki. Zależność ta może wynikać z obecności licznych związków bioaktywnych, w tym polifenoli, karotenoidów, witamin oraz składników mineralnych o właściwościach antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych.

Co interesujące, silniejsze działanie ochronne obserwowano u osób palących tytoń, które szczególnie narażone są na nasilony stres oksydacyjny. Wskazuje to na fakt, że dieta bogata w antyoksydanty może częściowo kompensować negatywne skutki czynników środowiskowych.

Kawa i herbata, a ryzyko zaćmy

Pewne znaczenie może mieć również spożycie napojów zawierających kofeinę, takich jak kawa i herbata. Umiarkowane ich spożycie wiązano z niższym ryzykiem rozwoju zaćmy. Najkorzystniejsze zależności obserwowano jednak przy dziennym spożyciu odpowiadającym umiarkowanej podaży kofeiny.

Potencjalne działanie ochronne tych napojów może wynikać z obecności licznych związków bioaktywnych, w tym polifenoli, wykazujących właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne.

Spożycie ryb

Analizy epidemiologiczne wskazują również na znaczenie ogólnego wzorca żywieniowego. Wyższe spożycie tłustych ryb wiązano z niższym ryzykiem rozwoju zaćmy, co wynika z obecności długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3. Związki te mogą ograniczać procesy zapalne oraz korzystnie wpływać na metabolizm lipidów.

FAQ

• Czy dieta może zapobiec zaćmie? Nie ma pojedynczego składnika diety, który całkowicie zapobiega rozwojowi zaćmy. Jednak zdrowy, ogólny wzorzec żywieniowy może zmniejszać ryzyko jej wystąpienia.

• Dlaczego przeciwutleniacze są ważne dla zdrowia oczu? Przeciwutleniacze neutralizują reaktywne formy tlenu, mogące uszkadzać białka soczewki i sprzyjać jej zmętnieniu.

• Czy suplementy witaminowe chronią przed zaćmą? Wyniki badań są niejednoznaczne. Korzystne działanie częściej obserwuje się w przypadku spożycia tych związków w naturalnych produktach spożywczych niż w formie suplementów.

• Jakie produkty mogą wspierać zdrowie soczewki oka? Do produktów potencjalnie korzystnych należą warzywa, owoce, rośliny strączkowe oraz tłuste ryby będące źródłem kwasów omega-3.

• Czy kawa i herbata mogą wpływać na ryzyko zaćmy? Umiarkowane spożycie tych napojów wiązano z nieco niższym ryzykiem choroby, prawdopodobnie dzięki obecności związków o działaniu antyoksydacyjnym

Podsumowanie

Choć nie istnieje pojedynczy czynnik pozwalający całkowicie zapobiec rozwojowi zaćmy, coraz więcej danych wskazuje na znaczącą rolę stylu życia oraz diety w modulowaniu ryzyka tej choroby. Dieta bogata w warzywa, owoce, produkty roślinne oraz tłuste ryby może dostarczać licznych związków o właściwościach antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych, potencjalnie wspierających ochronę soczewki oka przed uszkodzeniami oksydacyjnymi.

Filip Siódmiak

Źródła: • Zheng, X., Su, T., Shen, C. et al. Impacts of leukocyte telomere length on incidence and severity of age-related cataract: a cross-cohort analysis. Eye and Vis 12, 50 (2025).

• Giglio R, Milan S, Inferrera L, Tognetto D, D’Esposito F, Visalli F, Gagliano C, Zeppieri M. Nutrient-Driven Antioxidant Interventions for Prevention of Age-Related and Diabetic Cataracts. Nutrients. 2025; 17(11):1885.

• Fan, H., Han, X., Shang, X. et al. Fruit and vegetable intake and the risk of cataract: insights from the UK Biobank study. Eye 37, 3234–3242 (2023).

• Qi, Jiao et al. “Habitual coffee and tea consumption and risk of cataract: A prospective cohort study from the UK Biobank.” Clinical nutrition ESPEN vol. 62 (2024): 81-87.

• Li, Chen et al. “Dietary-related characteristics and cataract risk: evidence from a mendelian randomization study.” Experimental biology and medicine (Maywood, N.J.) vol. 250 10544. 4 Aug. 2025.

»» Inne porady dotyczące zdrowia i diety czytaj tutaj:

Przez ten nawyk tyjemy szybciej. Jedz wolniej!

Dieta dla zdrowego mózgu

„Bez cukru”, a „bez dodatku cukru”. Rozumiesz różnicę?

»» Odwiedź wgospodarce.pl na GOOGLE NEWS, aby codziennie śledzić aktualne informacje.